سەعید ئاغاى جزیرى (1905_1957)
خۆشخوانێکى ڕەسەن لەلاوکبێژیدا....!
ئەو دەنگە بەسۆزەى ئازار و ئەندێشەى گەلەکەى لەڕێی لاوک و سترانەکانییەوە گەیاندە هەوادارەکانى .
دەنگبێژانى لاوک و سترانە کوردییەکان ، هەمیشە بوونەتە هۆکارێک بۆ پاراستن و مانەوەو زیندووڕاگرتنى زمانى کوردى ، سەرەڕاى چەشتنى ئەو هەموو هەورازو نشێو و ماڵوێرانى و دەربەردەریی و زیندانیکردن ،دەنگبێژە نەمرەکانى گەلەکەمان بوێرانە لەڕێی دەنگە بەسۆزەکەیانەوە و بەچڕینى لاوک و سترانەوە ئازار و ئەندێشەو بەدبەختییەکانى نەتەوەکەیان سینە بەسینە گەیاندۆتە ئەمڕۆ ، ئەوهونەرمەندانە تائەو جێیەى دەرفەتیان بۆڕەخسابێـت زێدەکەى خۆیان بەجێهێشتووە و ڕوویان لەوشوێنانە کردووە کەتروسکاییەک بوونى هەبووە بەهەوڵى دڵسۆزانەو جوامێرانەیان و بەدەستگیرۆیی کەسانى خەمخۆر هەوڵیان داوە دەنگیان لەسەر ( سێڵ _ قەوان) و هەروەها لەڕادیۆ تۆماربکەن .
یەکێک لەو هونەرمەندە دەنگبێژانە ، خاوەنى دەنگێکى بەسۆز و چێژ بەخش بووە، لە ناوچەى (جزیر و بۆتان) ەوە ، ئەو ناوچەیەى دەوڵەمەندە لەفۆلکلۆر و لانکەى وێژەو شیعر و ئاوازى ڕەسەنى کوردى ، ئەوهونەرمەندە لەگێڕانەوەى برک و ژانى نەتەوەکەیدا باڵادەست بووە و ساڵانێک ئەسپى خۆى لەوبوارەداتاوداوە ،هونەرمەند( سەعید ئاغاى جزیرى) یە .
نازناوى (ئاغا) بۆتە پاشناوى ناوەکەى ، دەپرسین ئایا دەبێت ڕەچەڵەکى بنەماڵەو خانەوادەکەیی و بەڕەفتار و مامەڵە ( ئاغا) و پەیوەندى بەپلەى چینایەتییەوە بووبێت ؟!
نووسەر و ڕۆژنامەنووس و ئەرشیف پارێز ( کەمال ڕەئووف محەمەد _ بابى لالۆ17/1/1942_30/9/2018 ) نووسیویەتى :
( سەعید ئاغا حەمۆ ) کوڕە هەژارێکى نەخوێندەوار، کەچی وەستایەکى گەورەى هونەریی و لاوک و بەستەى کوردەواریی لێدەرچوو) (1).
بەڵام بۆ دەبێت ئەو وشەى (ئاغا) یە بۆتە پاشناوى ، مامۆستا و هونەرمەند و نووسەر (باکوورى 5/11/1928_2/11/2022) لەوبارەیەوە نووسیویەتى :
( هەرچى لاوک و بەستەو حەیرانبێژى کورد هەبووە ،کاتێک چوونەتە بەغدا تاکو دەنگیان تاقیی بکرێتەوە و دەنگیان تۆماربکەن لە کۆمپانیاکانى قەوانى ئەوسەردەمە، ئەوەى هونەرمەندى پیاو بووە نازناوى ( ئاغا) و بۆ هونەرمەندە ژنەکانیش نازناوى (خان) یان پێوە لکاندوون، وەک (کاوێس ئاغا1889_1936) و ( مریەم خان1904_1949) (2) ، هەتا کابرا ئاغاش نەبووایە لەبرساش بمردایە، لەبیرمان نەچێت، کاوێس ئاغا شوان بوو ، سەعید ئاغاش ، نەئاغا بوو نەچش! ) (3).
ئەم هونەرمەندە نەمرە جیا لە ( سەعید ئاغا) هەندێک جار بە ( سەعیدى حەمۆ یان سەعیدى حەمێ) ناوبراوە لەبەرئەوەى باوکى ناوى ( محەمەد) بووە.
سەعید محەمەد ساڵەح سلێمان جەزیرى ، ناسراو بە ( سەعید ئاغاى جزیرى) ، بۆمێژووى لەدایکبوونى زۆر ڕۆشن نییە ! بەڵام هەندێک سەرچاوە ئاماژە بەپێش ساڵى (1900) ى زاینى و دوو سەرچاوەى دیکە نووسیویانە ساڵى (1905 بۆ 1910) لەگوندى ( عەندیوەرى) سەربە جزیر و بۆتان لەخانەوادەیەکى کوردپەروەر هاتۆتە دنیاوە .
سەعید ئاغاى جەزیرى لەسەردەمێکدا ستران و لاوکى چڕیوە و دەنگى لەسەر ( سێڵ _ قەوان) تۆمارکراوە و کەوتۆتە بەرگوێی خەڵک ، هاوشانى دەنگى خۆشیی هونەرمەندان ( محەمەد عارف جزیرى 1912_17/12/1986) و ( حەسەن فەتاح ئەحمەد ناسراو بە حەسەنى جزیرى 1917_ 9/7/1983) و ( مریەم خان و کاوێس ئاغا و....تاد) ئەو ئەستێرە گەشاوانەى هونەرى کوردى تێکۆشاوە و خزمەتى بە لاوک و سترانى نەتەوەکەى کردووە.
سەعید ئاغا لەبەرئەوەى زادەى ناوچەیەکى دەوڵەومەند و تژى لەدەنگخۆشان و خاوەنى فۆلکلۆرێکى ڕەسەن بووە، تەمەنى منداڵى و بەشێکى لەتەمەنى هەرزەکارى تێدا بەسەر بردووە ، لەتەمەنى منداڵییەوە شەیداى لاوک و ستران بووە لەنێو ژینگە و سرووشتى جوان و سەرنجڕاکێشى گوندەکەیی و لەنێو هاوڕێیانى و لەکوڕو کۆبوونەوەى دۆستەکانیدا بەردەوام بەدەنگە خۆشەکەى سەرسامى کردوون و ئارامیی بەڕۆحى دەوروبەرەکەى بەخشیوە ، تەمەنى هەڵدەکشێ و بەنهێنى و دوور لەئاگابوونى خانەوادەکەى چۆتە زەماوەندەکان و بەستەى خوێندووە، کاتێک ئەو هەواڵە دەگاتەوە بەباوکى و پێدەزانێت کە سەعیدى کوڕى لاوک و ستران دەخوێنێ ، ئەویش نیگەران دەبێت لەبەر ئەو داب و نەریتە کۆمەڵایەتییەى لەوسەردەمەدا لەنێو خەڵکیدا باو بووە و گۆرانى گوتن کارێکى نەشیاو و قێزەوون بووە؟!
محەمەد ساڵحى باوکى بانگى سەعیدى کوڕى دەکات و سەرەتا هەڕەشەى لێدەکات و سەرزەنشتى دەکات بۆ ئەو کارە:
( باوکی بانگی کرد بۆ ماڵەوە و بە گۆچانەکەى هەڕەشەی لێکرد و وتی: ئێستا گوێم لێ بگرە! بەخوا ئەگەر دەنگت خۆشە و دەنگت جوانە و ئەداى بەیتەکان بەجوانى و بێ کەموکوڕیی بکەیت، و ڕێگەت پێدەدەم گۆرانی بڵێیت. ئەگەرنا سوێند بەخوا بەم دارە ڕێگریت لێدەکەم! بەم قسەیە، سەرلێشێواوی و ترس زاڵ بوو، سەرلێشێواوی و شەرم لە گۆرانی وتن لەبەردەم باوکیدا، و ترس لە شکست، کە بە مانای سزا و قەدەغەکردنی گۆرانی بوو بۆ هەمیشە.
بەڵام ناچار بوو تاقیکردنەوەکە ئەنجام بدات.
بۆیە دەستی کرد بە گۆرانی وتن، گۆرانى ( ئەحمەدێ مالا موسا) پاشان چوار گۆرانی تری لەسەر یەک وت، لە نێوان هەر بەیتێکدا باوکی بە سەرسامیەوە لەگەڵ کوڕەکەیدا دەنگی دەدا، کاتێک تەواو بوو، باوکی پێی گوت: دەنگت جوانە و ئەداکردنەکەشت نایابە، کەواتە گوناح وشەرمەزارییە ئەم بەهرەیە بخنکێنی...! بڕۆ پێشەوە و لە هەر شوێنێک بتەوێت گۆرانی بڵێ)(4).
ئەو ڕێگە پێدانە لەلایەن باوکیەوە زیاتر سەعیدائاغا سەرفراز و دڵگەش و هونەرەکەى لەلاخۆشەویستر دەکات.
هونەرمەند سەعید ئاغا جزیرى لەگوندەکەى خۆیان ژیانى هاوسەرگیرى لەگەڵ خاتوو ( عەدلى یان عەدولى) دەکات ، دواى پرۆسەى هاوسەرگیرى بانگهێشتى خزمەتى سەربازى دەکرێت لەنێو سوپاى تورکیا، ئەگەر ساڵى لەدایکبوونى هونەرمەند (1905) بێت و لەتەمەنى (18) ساڵیدا چووبێتە خزمەتى سەربازى کەواتە ساڵى (1923) بووە ، ئەگەر ساڵى (1910) ساڵى لەدایکبوونى دروست بێت کەواتە ساڵى (1928) بووە،
سەعید ئاغا لەگەڵ چەند هاوڕێیەکى بڕیاردەدەن نەچن بۆ سەربازى و ڕابکەن و دووربکەونەوە لەزێدەکەیان، ڕوودەکەنە باشوورى کوردستان و خۆى دەگەیەنێتە شارى (بەغداد) ،
( سەعیدئاغا بەدزییەوە دەپەڕێتەوە و دەچێتە زاخۆ ، لەوێش بەیارمەتى (محەمەد ئاغاى شەمدین)ەوە ڕوو لەبەغدا دەکات)(5).
لەبەغداد بەمەبەستى دابینکردنى ژیان لەو شارە گەورەیەو غەریبەو کەس ناناسێت، عەرەبانەیەک پەیدا دەکات و دەست دەکات بەفرۆشتنى ( شێلمى کوڵاو) ، لەو ڕێگەوە ئاشنا دەبێت بەچەند هاوزمانێکى خۆى کورد ، ئەوانیش ئاشنا دەبن بەکەسایەتى و دەنگە خۆشەکەى و شەوانە بانگهێشتى ماڵەکانیان دەکەن ، لەڕێگەى ئەو دۆست و ناسیاوانەوە ئاشنا دەبێت بە کۆمپانیاى تۆمارکردنى گۆرانى لەسەر ( سێڵ _ قەوان) و چەند لاوک و بەستەیەک تۆماردەکات ، یەکێک لە سترانە بەناوبانگەکانى لەو کاتەدا ، هەست و سۆزى غوربەت و حەسرەت و دابڕانى لە هاوسەرە خۆشەویستەکەى ، گۆرانییەکە بەناوى( عەدولى) بووە.
دواى تۆمارکردنى ئەو چەند ستران و لاوکە لەبەغدادلەنێوانى ساڵى (1929 بۆ 1930) بەداخەوە نازانرێت و ڕۆشن نییە لەو کاتەدا چ کۆمپانیایەکى تۆمارکردن ، ئەو بەرهەمە هونەرییانەى لەسەر سێڵ تۆمارکردووە؟! سەعید ئاغاى دەنگخۆش دەکەوێتە ناو مەیل و سۆزى خۆشەویستى و دابڕانى لە زێدەکەیی و هاوسەرکەى ، بڕیاردەدات بگەڕێـتەوە بۆ بۆتان بۆلاى هاوسەرەکەیی و ناو خانەوادەکەى لەباکوورى کوردستان ،
بەڵام بەهۆى گەیشتنى هەواڵێک بە سەعیدئاغا کە لەلایەن حکومەتى تورکیاوە بڕیارى لەسێدارەدانى بۆ دەرچووە، بەناچارى ڕوودەکاتە ڕۆژاواى کوردستان ئەوکاتە ئەوبەشەى کوردستان لەژێر داگیرکارى فەڕەنسادابووە ، لەشارى ( دێریک) لەڕۆژاواى کوردستان نیشتەجێ دەبێت.
لەهەوارى نوێیدا سەعید ئاغا هەوڵ دەدات کارێک بکات و بژێوى ژیانى خۆیی دابین بکات، هەروەها لەهەوڵى ئەوەدا بووە کە هاوسەر و منداڵەکانى دەربازبکات و بیانگەیەنیێتە لاى خۆى لە( دێریک).
لەو کاتەدا فەڕەنسا دەرگاى کردۆتەوە بۆ دانیشتوانى ئەو ناوچەیە کە داگیرى کردووە ، خۆبەخشانە ( تطوع) بکەن لەنێو سوپاکەیدا، سەعید ئاغا یەکێک بووە لەوانە و لە بێ دەرامەتیدا بووە بە ( ژاندرمە) و ماوەى (4) ساڵ لەگوندى ( کرى کرا) نێشتەجێ بووە ، لەوماوەیەدا بەداخەوە (عەدولى) هاوسەرى ژیانئاوایی لێدەکات ، سەعید ئاغاو منداڵەکانى بەتەنیا جێدەهێڵێت.
سەعید ئاغاى نەدار و خاوەن منداڵى بێناز و بێ دایک ناچار بووە هانا بۆ خەسووەکەى دایکى عەدولى هاوسەرى کۆچکردووى ببات ، خەسووەکەى لەبارى ماڵییەوە پارەدار و دەوڵەمەندبووە ، دایکى عەدولى هاوسەر بەهاناى داواکارییەکەى سەعیدئاغاوە چووە و لە شارى( دێریک) خانوویەکى بۆ کڕیوون و کردوویەتى بەناوى منداڵى کچەکەیەوە،سەعید ئاغا بارودۆخى بەرەو باشتر دەڕوات لەڕووى ژیان و گوزەرانەوە و دەبێتە خاوەنى چەندین دوکان و نانەواخانە و زەوى ، هەست دەکات بارى ژیانى بەرەو باشتر هەنگاو هەڵدەگرێت واز لە ژاندرمەش دێنێ و دووبارە ژیانى هاوسەرگیرى لەگەڵ خاتوونێکى شارى دێریک پێکدێنێ و دەبنە خاوەنى (7) منداڵ.
سەرەڕاى ئەو هەمووکەند و کۆسپ و سەختى ژیان و چەشتنى تاڵییەکانى ژیان ، بەڵام نەیتوانى لەهونەرى لاوک و سترانچڕین دووربکەوێتەوە؟! بەڵکو لەڕێی تواناى هونەریی و دەنگە خۆشەکەیەوە بەشدارى چەندین ئاهەنگى کردووە و زیاتر لەنێو خەڵکیدا ناسراو بوو ، ئاشنا بوون بەدەنگە خۆش و شیرینەکەى ، هونەرمەند سەعید ئاغاى جزیرى جیا لەوەى دەنگخۆش بووە ، بەڵام شارەزاییەکى زۆرى هەبووە لەلاوک و بەستە و ئەو ئاوازە شیرینانەى دەڤەرى جەزیرو بۆتان .
(بە تامەزرۆییەوە چاوەڕێی هاتنی هاوین بووین بۆ چێژوەرگرتن لە دەنگی سەعید ئاغا جزیرى، دایکم دەیگوت جارجارە، لەکاتی خەوتندا، سەعیدئاغاى جزیرى دەنگە جوان و بەهێزەکەی خۆی دەگوت، دەنگێک کە شەوی بێدەنگ و ئەستێرەکانی لە باوەش گرتبوو، خەڵکی کیشکی بەئاگا دەهێنایەوە کە لەسەربانەکانیان دادەنیشتن، ژنەکان تا بەرەبەیان هانیان دەدا) (6).
لەسەروبەندى هەڵگیرسانى دووەم جەنگى جیهانى و ململانێ نێوان فەڕەنسا و بەریتانیا، ناوچەکە ڕووبەڕووى کارەساتى مرۆیی دەبێتەوە، سەعید ئاغاش یەکێک بووە لەقوربانییەکان ناچار دەبێت خۆیی و هاوسەر و منداڵەکانى ڕووبکاتە گوندى ( کیشکى) ، بەداخەوە سەعیدئاغا دەگیرێت و ماوەى (4) ساڵ زێندانى دەکرێـت ، بەداخەوە چەند منداڵێکى لەژنى دووەمى لەو گوندەدا گیان دەسپێرن، دواى چوار ساڵ زیندانیکردن سەعیدئاغا ئازاد دەکرێت و دەگەڕێتەوە لاى هاوسەر و منداڵەکانى و لەگوندى ( قاستبانى) سەربە شارى ( دێریک) نیشتەجێ دەبن.
جارێکى دیکە سەختى ژیان و نەدارى بەرۆکى سەعیدئاغا دەگرێتەوە ، ناچار بەنیوەکاریی کارى ( چاندنى برنج _ مەرەزەکردن) لەلاى ( حوسێن عەبدیی ) موختارى گوندى قاستبانى،لەگەڵ فرۆشتنى هێزى کارى جەستەى وماندوبوونى بەردەوامى ڕۆژ بەڕۆژ ژیان و گوزەرانیان بەرەو باشتر دەڕوات .
لەساڵى (1936) هونەرمەند سەعید ئاغا بەهاوکارى کۆمپانیاى ڕۆژهەڵاتى ( سۆدوا) لەشارى حەلەب دوو لاوکى نەتەوەیی تۆماردەکات و بڵاودەکرێتەوە، دەنگبێژى و چڕینى لاوک و بەستەکانى هونەرمەند سەعیدا ئاغا هەڵقوڵاوى ناخ و دەروونى خۆیی و هەست کردن بەچەوساندنەوەى نەتەوەکەیی و دابەشکردنى خاکى کوردستان و شەڕ و ئەڤینداریی و سوارچاکى قارمانانى نەتەوەکەیی و قارەمانێتى ( شێخ سەعیدى پیران 1865_ 29/6/1925) سەرچاوەى گرتووە ، لەبەرامبەر بڵاوبوونەوەى ئەو دوولاووکە نەتەوەییە ، باڵێوزى تورکیا لەبەیروت، سکاڵاو ناڕەزایی پێشکەشى دەسەڵاتدارانى باڵاى فەڕەنسى لەحەلەب دەکات و داواکارە بە قەدەغەکردنى ئەو دوو لاوکە تۆمارکراوە، باس لەڕاپەڕینى شێخ سەعیدو سەربەخۆیی کوردستان دەکات؟!
(لەساڵى (1936) لەسەردەمى داگیرکارى سوریا لەلایەن فەڕەنساییەکانەوە، بەهان دانى کۆمەڵى خۆیبوون و نەوەکانى بەدرخان پاشاى نیشتەجێى سوریا لوبنان ، لەلاى (کۆمپانیاى قەوانى _ سۆدوا) لە حەڵەب چەند سترانێکى تۆمارکردبێ، بەڵگەى نووسراوى باوەڕپێکراویش بەدەستەوەیەکە دوولاوکى لەمەڕ( شۆڕشى شێخ سەعیدى پیران) لەکن ئەو کۆمپانیایە دەرکردووە و باڵیۆزخانەى تورکیا لەبەیروت دا ، ڕەسمەن بێزاریی نامەى داوە بەقونسڵى فڕانسە لەباژێڕى حەڵەب دا و داواى قەدەغە و خڕکردنەوەى ئەو قەوانانەى لێ کردووە،بەڵگەنامەى قونسوڵخانەى فڕانسیی لەحەڵەب لە 25ى تشرینى دووهەمى 1936 دا دەبێژێت (دووقەوانەکە ژمارەیان 507 و 508 و یەکەمیان باسى ڕاپەڕینەکەى شێخ سەعید و سەربەخۆیی کوردستان دەکات و دەبێژێت : شخ سەعید ناسراوەکانى گەلى کرد بۆ ڕاپەڕین، پێویستە لە چەقى دیاربەکردا تۆڵەى کوردستان بکەینەوە ، بەرخوردان گشت چیاکانى گرتەوە ، شێخ سەعید دواى شەڕێکى قارەمانانە کوژرا،دواى ئەویش سەرەى خالیدبەگ هات ، شێخ سەعید لەسێدارە دراو ماڵى کوردستان کاول بوو ) بەڵگەنامەکە لەمەڕ قەوانى دووهەمیش دەبێژێت ( هەرچەندە جوان نابیسترێ بەڵام دیارە پەسنى قارەمانەکانى ڕاپەڕینەکە دەکات کە ئازایانە لەمەیدانى شەڕدا گیانفیدابوون، هەروەها باسى ئەوەش دەکات چۆن مستەفاکەمال فەرمانى داوە بۆ پاکۆکردنیان)(7).
سەعید ئاغا سۆزى دەروون وهەستى کەسایەتى کەمەندکێشى دەکات کە جارێکى دیکە گەشت بکات بۆ باشوورى کوردستان بۆ مەبەستى دیدەنى برازاکەى کچى ( سەبری) براى ، واتە برا کۆچکردووەکەى لەشارى موسڵ.
هونەرمەند سەعید ئاغاى جزیرى و گەشتى دووەمى بۆ بەغداد و تۆمارکردنى لاوک و بەستە...!
لەسەرەتاى سەدەى پێشوو ، بەهۆى بارودۆخى دژوارى باکوورى کوردستان ، کۆمەڵێک هونەرمەندى دەنگبێژ و شارەزا لەبوارى لاوک و ستران ڕوویان لەباشوورى کوردستان کردووە و دواهەوارییان شارى بەغداد بووە، وەک ( ئەڵماس خان، مریەم خان، محەمەد عارف جزیرى و حەسەن جزیرى و ...تاد) ، ماڵى خانمە هونەرمەند ( ئەڵماس خان 1894_1974) بۆتە مۆڵگەو پێگەى بەیەکگەیشتن و کۆبوونەوەى ڕۆژان و شەوانى هونەرمەندانى کورد، هونەرمەند ( شەماڵ سائیب1931_7/11/1986) ماڵى ئەڵماس خانى ناوناوە ( یانەى هونەرمەندانى کورد) (8).
سەعیدئاغا لەم گەشتەیدا کە لەدواى دووەم جەنگى جیهانى دەگاتەوە بەغداد دەچێتە ماڵى ئەڵماس خان و دەبێتە میوانى ئەو خاتوونە هونەرمەندەو هەروەها بۆتە شوێنى دیدار و پشوودانى و لەوێوە هەنگاوى هەڵگرتووە بۆئەنجامدانى کارە هونەرییەکانى و لەو ماوەیەدا چەند ستران و لاوکێکى لەسەر (سێڵ _ قەوان ) تۆمارکردووە.
مامۆستا باکوورى دەربارەى هونەرمەند سەعیدئاغاى جزیرى ئەوکاتەى لەبەغداد بووە نووسیویەتى :
( سەعید ئاغا ماڵى ئەڵماس خان بووە شوێنى حەسانەوەى و هەرجارەى بچووبایە دەرەوەى بەغدا دەگەڕایەوە ئەوێ ، جارو بار دەچووە لوبنان و ماوەیەک ڕایدەبوارد و پاشان دەگەڕایەوە بەغدا ،مرۆڤێکى پۆشتەو خاوەن زەوق و ڕێک و پێک بوو ، ژیانى زۆر خۆش دەویست، لەماڵى ئەڵماس خان بەچاوپێکەوتنى (حەسیبە) ى کچى ئەڵماس خان شاد دەبوو، ئەم کچە منداڵ بوو ، وەک (حەسەنى جزیرى) دەیگڕێتەوە ( سەعیدى حەمۆ منداڵى خۆشدەویست ، کچەکەى ئەڵماس لەسەر تەختێک دائەنیشت و چاى دەخواردەوە ،ئەوە بووە هەوێن و بابەتى گۆرانییەکەى سەعیدئاغا،
( ئەو بەغدایە پایتەختە ، ئەو حەسیبە لەسەر تەختە) جاهەرلەماڵى (ئەڵماس) ى هونەرمەند، سەعید ئاغا ڕەفاقەت و برادەرایەتیەکى بەتینى لەگەڵ هەموو هونەرمەندانى ئەو ساڵانەى چلەکان تا سەرەتاى پەنجاکانیش پەیداکرد و لەگەڵیان بووە دۆستى گیانى بەگیانى)(9).
لەم گەشتەیدا هونەرمەند سەعیدئاغاى جزیرى ، لە کۆمپانیاى ( هس ماسترس ڤۆیس) چەند قەوانێک پڕدەکاتەوە ، لەگەشتى سێیەمیدا لەنێوان ساڵانى ( 1954 بۆ 1956) لە کۆمپانیاى ( چەقماقچى) قەوانێکى لاوک و بەستەى کوردى پڕکردۆتەوە .
هونەرمەند سەعیدئاغاى جزیرى تا ساڵى (1956) لەکارى هونەریی و تۆمارکردنى لاوک و بەستەى کوردى بەردەوام بووبێت ، بەڵام لەهیچ سەرچاوەیەک ئاماژە بەوە نادرێت سەعید ئاغا چووبێتە ڕادیۆى کوردى بەغدا بەمەبەستى تۆمارکردنى بەستەو لاوک ؟! ئەوەش جێی سەرنجە لەوکاتانەى سەعید ئاغا لەشارى بەغداد ژیاوە و لەکۆمپانیاى تۆمارکردن لەسەر قەوان بەرهەمەکانى تۆمارکردووە، ڕادیۆى کوردى بەغدا دەرگاى ئاوەڵابووە بۆ هونەرمەندانى کورد بەگشتى.
دەربارەى خەسڵەتەکانى دەنگى و شێوازى چڕین و جۆرى لاوک و ژمارەى قەوانەکانى هونەرمەند سەعید ئاغا تالەژیاندابووە ، مامۆستا ( باکوورى) دەڵێـت ( لاوکى مێژوویی ، دڵدارى ، بەستەى خۆش و لاوکى شەڕ و شۆڕ و سروودى نیشتمانى چڕیوە ، دەنگى گڕو بەهێز بووە ، زمانى ڕەوان و هەناسەى درێژ بووە ، قوڕگى سنووقێکى ئاوازى ڕەنگین و ڕەسەن بوو کەبەکەلەپوورى باو باپیرانییەوە بەسترابۆوە و پەروەردەکرابوو ، ژمارەى قەوانەکانى نزیکەى (15) قەوانن ، بەڵام تەنها هەندێکیان دۆزراونەتەوە و ئەوانى تر جارێ وونن ! ئەوانەى کەباسیان هاتووە و بەڵام قەوانەکانیان دیار نییە ! وەک : لاوکى عەیشانێ ، لاوکى شەڕى تەیاریەکان ، لاوکى عەدۆى نووران ) (10) .
هەموو بەستەو لاوکەکانى تەنها لایەنى ئەوین و ئەڤیندارى نەبوون ، لایەنى نەتەوەیەکەشى فەرامۆش نەکردووە و زۆربەى داستانە مێژووییەکانى نەتەوەکەى لەڕێی گەرووە پاراوە کوردییەکەى بەلاوک و بەستە چڕیوونى و جێی پەسەندى و سەرسامى گوێگرەکانى بووە، بەڵام یەکێک لەو لاوکانەى کەلە کۆمپانیاى ( هس ماسترس ڤۆیس) بۆ ( مستەفا کەمال پاشا) بەزمانى تورکى پڕى کردۆتەوە ، بۆتە هۆى زویر بوون دڵتەنگى خەڵک و گوێگرەکانى لەبەرامبەر ئەو هەڵوێست و مێژووە جوانەى پێشتر سەعیدئاغاى جزیرى هەیبووە ؟!
( مەقامەکەى لەمەڕ مستەفا کەمال پاشادەگەڕێتەوە بۆ ڕۆژگارەى ئەتاتورک بانگى بۆ یەکسانى تورک و کورد دەدا و باوەڕى بەمافەکانى کورد کرد ) (11).
بەڵام کەمال ڕەئووف محەمەد ڕاو بۆچوونێکى دیکەى هەیە و نووسیویەتى ( ئەم قسانە ڕاست نین چونکە سترانەکە باسیی مردنى ئەتاتورک لە (1938) دا و ستایشى عیسمەت پاشا دەکات کە جێگەی گرتەوە، کەواتە مەقامەکە دواى (1938) بێژراوەو مەبەستێکى هەبووە، لەئەوانیشەوە دواى ڕزگاربوونى لەزیندان و جێگیربوونى قەوانەکەى دەرکردبێ ، حەسەن جزیرى دەیگووت : چوولیی براى سەعید لەلایەن دادگەى تورکەوە حوکمى لەسێدارەدانى بۆدەرچووبوو، سەعیدیش ئەوقەوانەى بۆیە دەرکرد بەشکم براکەى ڕزگارى ببێت) (12).
سەعیدئاغا لاوکبێژى ڕەسەن و ناودارى کورد، زۆر شارەزایانە سوودى لەمێژووى نەتەوەکەیی و داستان و نەبەردییەکانى نەتەوەکەى وەرگرتووە و بەهەستە بەرزە کوردانەکەى لەڕێی لاوک و بەستەوە چڕیوونى و هەندێک جاریش کەڵکى لەشیعرى شاعیران ( جگەر خوێن و قوترەشى) وەرگرتووە.
گوڵبژێرێک لەگوڵزارە ڕەنگین و چێژبەخشەکەى لاووک و بەستەى هونەرمەند سەعیدئاغاى جزیرى ...!
1/ ئەو بەغدایە پایتەختە ...
ئەوبەغدایە پایتەختە لێ لێ لێ
لێ بەرخێ لێ سەبرێ لێ لێ لێ
ئەو بەغدایە پایتەختە ، ئەو حەسیبە ل سەر تەختە.
2/ ئەو ملکى کوردا ...
ئەو ملکى کوردا چەند بخیر و بێرا
ئالێک موعدەنە تەم ب زیو و زێڕا
ئەز ئیرۆ چبکم مایە ل خەڵکى ڕا
هەى ئامان سەد جاران ئەمانە
خەڵکى وان کوشتنى هەردا بین چەمان .
3/ ئەحمەدێ مالا موسا
4/ قاسمێ مەیرۆ
5/ وەرەخانم
6/ دەیار یار کۆچەرێ
7/ نادر بەگ
8/ عەلیکێ بەتێ
9/ ئاخ لێ یادێ
10/ دەروێشێ عەبدى
11/ یار گەورێ
12/ لێ لێ لەمینێ
13/ کەمال پاشا ڕەیسى
14/ بابێ سەبرۆى
15/ ئەرێ کورد تو دزانى و .... تاد .
هەروەها دەربارەى چینە دەنگییەکانى هونەرمەندى مەزن سەعیدئاغاى جزیرى ، هونەرمەند و مامۆستا ( مەجید خۆشناو) نووسیویەتى ( ئەگەر بەووردى گوێ لەئاوازەکانى هونەرمەند بگرین زۆر بۆ چینە دەنگە تیژەکانى سەرەوە دەچێت لەزانستى موزیکدا بە ( باریتۆن) دەناسرێت ، تابڵێی دەنگى بەرز و کاریگەرە ، هەروەکو دەنگ و ئاوازى کەوى قەدپاڵى شاخەکان، گەرووى پر لەئاواز و گۆرانى ڕەسەنى کوردى بووە ، ئەوەش بەهرەیەکى یەزدانى یە ، لاوک و بەستەو ئاوازەکانى لایەنێکى مێژوویی گرنگ و بەنرخمان بۆدەگێڕێتەوە، کەبریتین لەکارەسات و چەوساندنەوە و ئاوارەیی و جەور و ستەم لەسەر دەستى سوڵتانەکانى ڕۆم و عوسمانییەکان و داگیرکردنى خاکى کوردستان)( 13).
سەعیدئاغاى هونەرمەند ، لەماوەى ژیانیدا توانیویەتى ئەو هەموو لاوک و بەستە چێژبەخشە هونەرییانە بەدەنگە خۆشەکەى تۆمارو بڵاوبکاتەوە بەبێ ئەوەى خوێندەوارى هەبووبێت و دەرچووى هیچ خوێندنگەیەکى هونەریی بووبێت، ئەو هونەرمەندە نەمرە دەرچووى ئەو قوتابخانەیە بووە کە لێوان لێو بووە لەکارەساتى تراژیدیا و نەبەردى و قارەمانێتى و سوتماک و داگیرکردنى خاکەکەیی و دەربەردەریی و زینداینیکردن ،
بەداخەوە لەساڵى (1957) گەرووى پاراوى کوردانەى دووچارى نەخۆشیی ( شێرپەنجە) دەبێـت ، لەگەڵ بڵاوبوونەوەى ئەو هەواڵە ، دەنگۆیەکى ناڕەوا بڵاودەکرێتەوە و هەردوو هونەرمەندى مەزنى بەستەو لاوک ( محەمەد عارف جزیرى و حەسەنى جزیرى ) تاوانبار دەکرێن ( هاوکات دەنگۆیەکی توند بڵاوبووەوە کە محەمەد عارف جزیری و حەسەن جزیری بانگهێشتی ئاهەنگێکیان کردووە و مادەی هۆشبەر و ماددەی کیمیاییان پێداوە بۆ ئەوەی زیان بە دەنگی بگەیەنن؟! بەڵام، ڕاستییەکە وەک کوڕەکەی بە یەکجاری باسی کردووە، ئەوە بوو کە لە کاتێکدا لە بەغدا بوو، شێرپەنجە قوڕگی وێران دەکرد و دەیزانی کۆتاییەکەی نزیکە! بۆیە گەڕانەوەی بۆ بۆتانی زێدی خۆی هەڵبژارد، لەوێ بۆ چارەسەری پزیشکی بردراوە بۆ ماردین و نەشتەرگەری بۆ کراوە، بەڵام پێشتر نەخۆشییەکەى کارى خۆى کردبوو) ( 14).
بەداخەوە هەرلەوساڵەدا هونەرمەند سەعیدئاغاى جزیرى نەخۆشیی شێرپەنجە بڕستى لێدەبڕێ و خۆشیی دەزانێ دەردەکەى بێ دەوایە و بەرەو ڕۆژەکانى کۆتایی ژیانى دەڕوات ، وەسیەت دەکات لە بۆتان بەخاکى بسپێرن، بەداخەوە ڕۆژ و مانگى گیان سپاردنى ڕۆشن نییە ئەو گەرووە چیاییە بەداخەوە تەنها ساڵەکەى دیارە ئەویش ساڵى (1957) ژیانئاوایی دەکات و لەبۆتان ئەسپەردەى خاکى پیرۆزى کوردستان دەکرێت ، سڵاو و دروود بۆ رۆحى پاکى ئەو هونەرمەندە نەمرە سەعیدئاغاى جزیرى و ناو و ناسناو هونەرە بەرزەکەى بۆهەمیشە و بەنەمرى بمێنێتەوە و ڕۆحى شادبێت.
جەمال عومەر ( جەمالى دەلاک) .
سەرچاوە:
(1 و 7 و 12 )کتێبى مێژووى ڕادیۆى کوردیی بەغداد ( 1939_1958) بەرگى یەکەم / جزمى یەکەم ، نووسینى کەمال ڕەئووف محەمەد ، لاپەڕە ( 645 و 648 و 649 ) .
( 2 و 3 و 5 و 8 و 9 و 10 ) کتێبى گۆرانیبێژە نەمرەکان ، بەشى یەکەم ، دانانى ( باکوورى ) لاپەڕە ( 72 و 110 و 111 و 208 و 112 ).
(4 و 11 ) سعيد آغا جزيري ـ 1910 /1957م واحد من عمالقة الأغنية الكردية في القرن الماضي.
8 يونيو، 2022 _ وليد حاج عبد القادر ، المقال منشور في جريدة يكيتي العدد 298 .
(6 و 14) کەسایەتیەکان لە یادەوەری کوردەوە
٢٦ی ئایاری ٢٠١٨ تۆڕى کۆمەڵایەتى فەیسبووک.
وتووێژەکان: چاوپێکەوتنێکی تایبەت لەگەڵ کاک سەبری محمد ئەمین و سەعیدی برای – نەوەکانی هونەرمەندی گەورەی کۆچکردوو سەعید ئاغا جزراوی ،دووشەممە، ١٥ی شوباتی ٢٠١٠.
(13) کتێبى پەلکە زێرینە ... هەڵچنین و گوڵبژێرێک لەئاواز و گۆرانى ڕەسەن و ژیانى هونەرمەندان ،،، مەجید خۆشناو لاپەڕە ( 70) .
کۆمێنت (0)
تا ئێستا هیچ کۆمێنتێک نەکراوە.