ئەفغانستان لە پێنجەمین ساڵی دەسەڵاتی تاڵیباندا؛ ململانێی ئامارەکان، هەڕەشەی سەربازی و گۆشەگیریی نێودەوڵەتی

دوای تێپەڕبوونی 5 ساڵ بەسەر گەڕانەوەی بزووتنەوەی تاڵیبان بۆ سەر کورسیی دەسەڵات لە ئەفغانستان، پێکهاتەی کارگێڕی و سیاسی و ئەمنیی ئەو وڵاتە گۆڕانکاریی ڕیشەیی بەخۆوە بینیوە. لە کاتێکدا حکوومەتی تاڵیبان بە ئامار گوزارشت لە "پێشکەوتنی کارگێڕی" دەکات، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و بەرە نەیارەکان باس لە داڕمانی ژێرخانی مرۆیی و سەرهەڵدانەوەی جەنگێکی نوێ دەکەن.

گۆڕانکاری لە پێکهاتەی دەوڵەت و مەتەڵی بڕوانامە ئەکادیمییەکان

لە ماوەی 5 ساڵی ڕابردوودا، پێکهاتەی کارگێڕیی ئەفغانستان گۆڕانکاریی گەورەی بەسەردا هاتووە. لە مانگەکانی سەرەتای ڕووخانی کۆماریدا، ژمارەیەکی یەکجار زۆر لە پزیشک، ئەندازیار، مامۆستای زانکۆ، ئابووریناس و کەسانی تەکنیکی وڵاتیان جێهێشت یان لە کارەکانیان دوورخرانەوە. بەڵام ئامارە فەرمییەکانی تاڵیبان وێنەیەکی جیاواز نیشان دەدەن؛ بەپێی ئاماری نوێی ئەم گرووپە، لە کۆی 415,879 کارمەندی شارستانی، نزیکەی 202,000 کەسیان (واتە 49%) هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆس و سەرووترن. ئەمە لە کاتێکدایە کە لە کۆتا ساڵەکانی دەسەڵاتی کۆماریدا، ئەم ڕێژەیە تەنها 30% بووە.

ئەم بازدانە گەورەیە لە ئامارەکاندا پەیوەندی بە پڕۆسەیەکی نوێوە هەیە کە تاڵیبان ناوی ناوە "هاوتاکردنی بڕوانامەکان". بەپێی ئەم پڕۆسەیە، فارغانی قوتابخانە ئاینییەکان (مەدرەسەکان) دەتوانن بەبێ خوێندن لە زانکۆ و تەنها لە ڕێگەی تاقیکردنەوەوە، بڕوانامەی هاوتای زانکۆ وەربگرن. قۆناغی "عالیە" وەک بەکالۆریۆس و قۆناغی "عالمیە" وەک ماستەر ئەژمار دەکرێت. تەنها لە ساڵی 1403دا، بڕوانامەی هاوتا بە 26,000 مەلای ئاینی و فەقێ دراوە. ئەمەش وایکردووە کە لە ئامارەکاندا ئەندازیارێک و مەلایەک لە یەک خانەدا بن، لە کاتێکدا پسپۆڕییەکانیان تەواو جیاوازە.

وەزارەتە تەکنیکییەکان لەژێر دەستی کەسانی ناتەکنیکیدا

لێکۆڵینەوەکان دەریدەخەن کە لانی کەم 10 وەزارەتی تەکنیکی کە کارەکانیان پەیوەستە بە زانستە پیشەییەکانەوە (وەک دارایی، تەندروستی، وزە، گەیاندن و کشتوکاڵ)، لەلایەن کەسانێکەوە بەڕێوە دەبرێن کە هیچ پاشخانێکی ئەکادیمی یان ئەزموونێکی پیشەیی و پێشینەی کارکردنیان لەو بوارانەدا نییە. زۆربەی وەزیرەکان تەنها خوێندنی ئاینییان هەیە و ئەزموونی پێشوویان تەنها لە چالاکییە سەربازی و ڕێکخراوەییەکانی ناو تاڵیباندا بووە.

لە لایەکی دیکەوە، پێوەرە ئایدۆلۆژییەکان وەک درێژیی ڕیش و بەستنی توربان (لنگی) بوونەتە مەرجی مانەوە لە وەزیفەدا. هێزەکانی "فەرمان بە چاکە و نەهی لە خراپە" چاودێرییەکی توندی فەرمانگەکان دەکەن و هەر کارمەندێک پابەند نەبێت، ڕووبەڕووی بڕینی مووچە، دابەزاندنی پلە یان دەرکردن دەبێتەوە.

سڕینەوەی ژنان و زیانە ئابوورییەکان

یەکێک لە گەورەترین گرووپە حەزفکراوەکان لە دەوڵەتدا ژنانن. بەپێی ئامارەکانی یونیسێف، ڕێژەی ژنان لە خزمەتگوزاریی شارستانیدا لە 21%ەوە بۆ 17.7% دابەزیوە. ئەم ناوەندە هۆشداری دەدات کە ئەفغانستان تا ساڵی 2030 ڕەنگە 20,000 مامۆستای ژن و 5,400 کارمەندی تەندروستیی ژن لەدەست بدات، کە ئەمە نەک تەنیا زیانێکی کارگێڕییە، بەڵکو دەستڕەسیی ژنان و کچانیش بۆ خزمەتگوزارییەکان سنووردار دەکات. یونیسێف زیانی ساڵانەی دوورخستنەوەی ژنان لە کار و خوێندن بە 84 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنێت.

هەراشەی سەربازیی نوێ و ئۆڵتیماتۆمی 15 ڕۆژە

لە کاتێکدا دۆخی کارگێڕی بەم شێوەیەیە، دۆخی ئەمنیش ڕووی لە گرژییەکی نوێ کردووە. سەمیع سادات، ڕێبەری "بەرەی یەکگرتووی ئەفغانستان"، هۆشدارییەکی توندی ئاراستەی ئەو ئەندامانەی پێشووی هێزە ئەمنییەکان کرد کە ئێستا لەگەڵ تاڵیبان کار دەکەن. سادات مۆڵەتی 15 ڕۆژی بۆ ئەو کەسانە دیاری کرد تاوەکو ڕیزەکانی تاڵیبان جێبهێڵن، بە پێچەوانەوە دەخرێنە لیستی "ئامانجە سەربازییەکان".

سادات ئاماژەی بەوە کرد کە بەرەکەیان لە دوو هەفتەی ڕابردوودا 18 ئۆپۆراسیۆنی لە 6 پارێزگای جیاوازدا ئەنجام داوە و ڕایگەیاند کە چیتر هیچ ناوچەیەک بۆ چەکدارانی تاڵیبان ئارام نابێت. ئەو بە تایبەتی ئاماژەی بەوە کرد کە ئەندامانی وەزارەتی "فەرمان بە چاکە" بەهۆی ئەشکەنجەدانی گەنجانەوە، ئامانجی سەرەکیی هێرشەکانیان دەبن. سادات باسی لەوە کرد کە پلانیان بۆ دوای تاڵیبان بریتییە لە قۆناغێکی ڕاگوزەر و بەستنی "لۆیە جیرگە" بۆ دیاریکردنی جۆری حکوومەتی داهاتوو.

هەڵوێستی توندی فەرەنسا؛ ئاساییکردنەوە مەحاڵە

لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا لە بەیاننامەیەکی تونددا ڕایگەیاند کە تا ئەو کاتەی تاڵیبان پابەندی مافەکانی مرۆڤ و حکوومەتێکی گشتگیر نەبێت، هیچ ئاساییکردنەوەیەکی پەیوەندییەکان لە ئارادا نابێت. فەرەنسا دۆخی ئێستای ئەفغانستانی وەک "سیستمێکی سەرکوتکەر لەسەر بنەمای ڕەگەز" وەسف کرد.

پاریس جەختی کردەوە کە بەردەوام دەبێت لە هاوکارییە مرۆییەکان و لە ساڵی ڕابردوودا پاڵپشتیی 100,000 ڕاوێژی پزیشکی و دەستڕەسیی 35,000 کچی بۆ خوێندن دابین کردووە. هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە لە ساڵی 2021وە تا ئێستا، زیاتر لە 17,000 هاووڵاتیی ئەفغانی کە مەترسییان لەسەر بووە، لە فەرەنسا وەک پەنابەر وەرگیراون. فەرەنسا داوای کرد کە دەبێت سازوکارێکی نێودەوڵەتیی بەپەلە بۆ لێکۆڵینەوە لە تاوانەکانی تاڵیبان پێکبهێنرێت.

ئەم راپۆرتە لە وێبسایتی : ئەفغانستان ئینتەرناشناڵەوە  کراوە بە کوردیی