وڵاتانی جیهانی سێیەم کامانەن؟

چەمکی "جیهانی سێیەم" (Third World) یەکێکە لەو زاراوە هەرە باوانەی لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە لە فەرهەنگی سیاسی و ئابووریدا ڕەنگی داوەتەوە. هەرچەندە لە بنەڕەتدا وەک پۆلێنێکی سیاسی لە سەردەمی "جەنگی سارد"دا سەری هەڵدا، بەڵام ئەمڕۆ زیاتر وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو وڵاتانە بەکاردێت کە لە ڕووی گەشەی ئابووری، پیشەسازی و تەکنەلۆژیاوە لە دواوەن.

زاراوەی جیهانی سێیەم بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1952 لەلایەن ئابووریناس و دیمۆگرافیناسی فەرەنسی "ئەلفرید سۆڤی" (Alfred Sauvy) بەکارهێنرا. سۆڤی ئەم وڵاتانەی بە "تەبەقەی سێیەم" لە کۆمەڵگەی فەرەنسای پێش شۆڕش شوبهاند؛ ئەو لایەنانەی کە "هیچ نەبوون، بەڵام دەیانویست ببنە شتێک."

لە سەردەمی جەنگی سارددا، جیهان بەم شێوەیە دابەش ببوو:

جیهانی یەکەم: ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانە سەرمایەدارەکانی (بلۆکی ڕۆژئاوا).

جیهانی دووەم: یەکێتیی سۆڤیەت و هاوپەیمانە کۆمۆنیستەکانی (بلۆکی ڕۆژهەڵات).

جیهانی سێیەم: ئەو وڵاتانەی کە نەیاندەویست بچنە ناو هیچ کام لەم دوو جەمسەرەوە و زۆربەیان تازە لە ژێر دەستی داگیرکاری (ئیستعمار) ڕزگاریان ببوو.

سەرەڕای جیاوازییە کەلتووری و جوگرافییەکان، ئەم وڵاتانە (کە زۆربەیان لە ئەفریقا، ئاسیا و ئەمریکای لاتینن) لە چەند خاڵێکدا هاوبەشن:

ئابوورییەکی لاواز: پشتبەستن بە هەناردەکردنی کەرەستەی خاو (Raw Materials) و کشتوکاڵ، لەگەڵ کەمیی پیشەسازیی ناوخۆیی.

کەمیی داهاتی تاک: بەشێکی زۆری دانیشتووان لە ژێر هێڵی هەژاریدا دەژین و جیاوازییەکی زۆر لە نێوان چینەکاندا هەیە.

گەشەی خێرای دانیشتووان: ڕێژەی لەدایکبوون تێیاندا بەرزە، ئەمەش فشارێکی زۆر دەخاتە سەر سەرچاوە سروشتییەکان و خزمەتگوزارییەکان.

ناسەقامگیریی سیاسی: زۆربەی ئەم وڵاتانە مێژوویەکی پڕ لە کودەتای سەربازی، گەندەڵیی کارگێڕی و لاوازیی دامەزراوە یاساییەکانیان هەیە.

کێشەی تەندروستی و پەروەردە: ڕێژەی نەخوێندەواری تێیاندا بەرزە و سیستەمی تەندروستی ناتوانێت پێداویستیی هەموو هاووڵاتیان دابین بکات.

وڵاتانی جیهانی سێیەم لە سەدەی 21دا ڕووبەڕووی چەندین قەیرانی جیهانی دەبنەوە:

قەرزە نێودەوڵەتییەکان: زۆرێک لەم وڵاتانە بڕێکی زۆر قەرزی بانکی جیهانی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتییان لەسەرە، کە سوودەکانی (فایز) ڕێگرە لە گەشەکردنیان.

کۆچی مێشکەکان (Brain Drain): بەهۆی خراپیی دۆخی ناوخۆ، کەسانی لێهاتوو و پسپۆڕ (پزیشک، ئەندازیار، زانا) ڕوو لە وڵاتانی پێشکەوتوو دەکەن، ئەمەش وڵاتەکانیان لە توانای مرۆیی بێبەش دەکات.

گۆڕانی کەشوهەوا: ئەم وڵاتانە کەمترین کاریگەرییان لەسەر پیسبوونی ژینگە هەبووە، بەڵام زۆرترین زیانیان بەردەکەوێت (وشکەساڵی، لافاو، نەمانی ئاسایشی خۆراک).

دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی 1991، پۆلێنکردنی "سێ جیهانەکە" مانای سیاسیی خۆی لەدەست دا. لە ئێستادا ناوەندە زانستی و نێودەوڵەتییەکان پەنا بۆ زاراوەی جێگرەوە دەبەن، وەک:

وڵاتانی تازەگەشەسەندوو (Developing Nations).

باشووری جیهانی (Global South).

وڵاتانی خاوەن داهاتی نزم و مامناوەند.

مێژووی نوێ نیشانی داوە کە ئەم ناسناوە هەمیشەیی نییە. وڵاتانی وەک چین، هیندستان، بەڕازیل و کۆریای باشوور، پێشتر وەک جیهانی سێیەم دەبینران، بەڵام لە ڕێگەی چاکسازیی ئابووری و بایەخدان بە پەروەردە و تەکنەلۆژیا، توانیویانە ببنە هێزی گەورەی ئابووری لە جیهاندا.

وڵاتانی جیهانی سێیەم تەنها ژمارەیەکی جوگرافی نین، بەڵکو گوزارشتن لە ملیۆنان مرۆڤ کە لە هەوڵی بەردەوامدان بۆ گەیشتن بە ژیانێکی شایستە. چارەسەری کێشەکانی ئەم وڵاتانە تەنها بە هاوکاریی دارایی نییە، بەڵکو بە بونیادنانی سیستەمی سیاسیی دیمۆکرات، بنبڕکردنی گەندەڵی و وەبەرهێنانە لە توانای مرۆییدا.