نوگرە سەلمان، دۆزەخی بیابان و "قەسابخانەی" بێدەنگی ئەنفالکراوان

نوگرە سەلمان تەنیا ناوێکی جوگرافی نییە لە بیابانەکانی پارێزگای موسەنا لە باشووری عێراق، بەڵکو لە ویژدانی تاکی کورددا وەک سیمبولی کۆمەڵکوژی، برسیەتی و مەرگی هێواش نەخشێنراوە. ئەم قەڵا کۆنە، کە لە ناو جەرگەی بیابانی سەماوەدا هەڵکەوتووە، لە ساڵی 1988 بووە وێستگەی کۆتایی هەزاران ژن، منداڵ و بەساڵاچووی کورد کە لە شاڵاوەکانی ئەنفالدا ڕاپێچ کرابوون.

1. مێژوو و جوگرافیای شوێنەکە

قەڵای نوگرە سەلمان لە بیابانێکی وشک و دوورەدەست، نزیکەی 120 کیلۆمەتر لە شاری سەماوەوە دوورە. ئەم شوێنە لە بنەڕەتدا لە ساڵانی 1920ـەکانی سەدەی ڕابردوو لەلایەن ئینگلیزەکانەوە وەک بنکەیەکی سەربازی و چاودێری دروست کراوە. دواتر لە ساڵانی 1950 و 1960 وەک زیندانێکی سیاسی بۆ دوورخستنەوەی نەیارانی حکومەت بەکار هێنراوە. بەڵام ناوبانگی ڕاستەقینەی ئەم شوێنە بۆ ساڵی 1988 دەگەڕێتەوە، کاتێک ڕژێمی بەعس کردی بە "ئۆردوگای زۆرەملێی مەرگ" بۆ کوردانی ئەنفالکراو.

2. نوگرە سەلمان لە وەرزی ئەنفالدا (1988)

لە کاتی شاڵاوەکانی ئەنفالدا (بەتایبەت قۆناغی 3 و 4 کە ناوچەکانی گەرمیان و کەرکووکی گرتەوە)، سوپای عێراق هەزاران خێزانی کوردی دەستگیر کرد. دوای جیاکردنەوەی گەنجەکان لە ناوچەی "تۆپزاوا"، ژن، منداڵ و پیرەکان بە پاسی داخراو و بارهەڵگر بەرەو باشووری عێراق و قەڵای نوگرە سەلمان ڕاپێچ کران. بەپێی گەواهی ڕزگاربووان، زیاتر لە 20 بۆ 30 هەزار مرۆڤ لە ناو هۆڵە تەنگ و تاریکەکانی ئەو قەڵایەدا ئاخنرابوون.

3. ژیان لە ناو قەڵای مەرگدا

بارودۆخی ناو نوگرە سەلمان بە جۆرێک بووە کە مێژوونووسان بە "کۆمەڵکوژییەکی هێواش" ناوی دەبەن:

برسیەتی و تینوویەتی: ڕژێم تەنیا بڕێکی زۆر کەم نانی وشک و ئاوی سوێری بیابانی پێ دەدان. زۆرێک لە منداڵان لەبەر بێ ئاوی گیانیان دەسپارد.

نەخۆشی: بەهۆی پیسی شوێنەکە، نەخۆشییە گوازراوەکان بە خێرایی بڵاوبوونەوە و هیچ چارەسەرێکی پزیشکی نەبوو.

ئەشکەنجە: پاسەوانانی قەڵاکە، کە یەکێکیان "عەجاج" بوو، بەردەوام بە قامچی و کێبڵ لە دایکان و پیرەکانیان دەدا.

سەگی ڕەش: یەکێک لە تراژیدیترین چیرۆکەکان، چیرۆکی ئەو سەگە ڕەشانەیە کە لە دەوروبەری قەڵاکە تەرمی ئەو ئەنفالکراوانەیان دەخوارد کە بەهۆی برسیەتی دەمردن و بە خاک دەسپێردران.

4. گۆڕە بەکۆمەڵەکان

دەوروبەری قەڵای نوگرە سەلمان پڕە لە گۆڕی بێناونیشان. ڕۆژانە دەیان کەس دەمردن و لە چاڵە ناڕێکەکاندا دەشاردرانەوە. دوای ساڵی 2003، چەندین گۆڕی بەکۆمەڵ لەو ناوچەیە دۆزرانەوە کە پڕ بوون لە ئێسکی منداڵ و جلوبەرگی کوردی و کەلوپەلی سادەی ناو ماڵان کە ئەنفالکراوەکان لەگەڵ خۆیان بردبوویان.

5. "عەجاج" و جەلادەکان

یەکێک لەو ناوانەی هەمیشە لەگەڵ نوگرە سەلمان دێت، ناوی "عەجاج جابر شافی" یە. ئەو ئەفسەرێکی دڵڕەق بوو کە بەرپرسی سەرپەرشتیکردنی ئەنفالکراوەکان بووە. ڕزگاربووان بە "جەلادەکەی نوگرە سەلمان" ناوی دەبەن، چونکە ئەو بڕیاردەری سەرەکی بووە لە بێبەشکردنی خەڵکەکە لە ئاو و نان و ئەنجامدانی ئەشکەنجە.

ئەمڕۆ نوگرە سەلمان وەک شوێنەوارێکی مێژوویی ماوەتەوە، بەڵام بۆ گەلی کورد، شوێنەکە برینێکی ساڕێژنەکراوە. دیوارەکانی قەڵاکە تا ئێستاش شوێنەواری نووسین و یادگارییەکانی ئەو کەسانەی پێوەیە کە لە ساڵی 1988 تێیدا بوون و هەرگیز نەگەڕانەوە. بنەماڵەی قوربانیان هیوادارن لە ڕێگەی دادگاییکردنی تاوانبارانی وەک عەجاج، ڕاستییەکان زیاتر ئاشکرا ببن.