نەخشەی ڕێگای ئاشتی؛ چۆن ڕێزلێنانی ڤاتیکان فەلسەفەی پێکەوەژیانی بارزانی کردە ناسنامەیەکی جیهانی؟
نووسینی: ڕەنج باراوی
لەو سەردەمە پڕ لە گێژاو و وەرچەرخانە فیکری و جەمسەرگیرییە توندانەی کە مرۆڤایەتی لە جیهانی هاوچەرخدا تێیدا گوزەر دەکات ، دۆزینەوەی گۆشەیەکی ئارام کە تێیدا بەهای مرۆڤ و لێبووردەیی ڕاستەقینە هەناسەی تێدا بدرێت، پێویستی بە وردبینییەکی قووڵی مێژوویی و تێڕامانێکی هزری بێ ووچان هەیە. لەم جوگرافیایە پڕ لە ئاڵۆزی و نەهامەتییەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەرێمی کوردستانی عێراق وەک لانکەیەکی درەوشاوەی پێکەوەژیانی ئاشتیانە، لێبووردەیی و فرەچەشنیی کلتوری و ئاینی هەمیشە وەک ڕووناکییەک لە تاریکیدا خۆیدا نواندووە . ئەم پێگە تایبەتە تەنها وەسفێکی ڕووکەش یان بڕیارێکی هەڵبەستراوی کاتی نییە، بەڵکو نەخشەی ڕێگایەکی هزری، سیاسی و ڕەگ و ڕیشەیەکی مێژوویی قووڵە کە لەسەر بنەما نەگۆڕەکانی مرۆڤدۆستی و پێکەوەهەڵکردن بنیاد نراوە.
مێژووی پێکەوەژیانی برایانەی پێکهاتە جیاوازەکان؛ لە خوشک و برا کریستیانەکانەوە بگرە تا موسڵمانان، ئێزیدییەکان، کاکەیییەکان، زەردەشتییەکان و تەواوی ئاین و نەتەوەکانی دیکە لە کوردستاندا، چیرۆکێکی دەوڵەمەندی ژیانە کە هەمووان پێکەوە بە یەک زمانی نیشتمانی و لە ژێر چەترێکی ئارامدا دەدوێن . ئەم فرەچەشنییە تەنها لە سنووری دابونەریتی کۆمەڵایەتیدا نەماوەتەوە، بەڵکو لەلایەن وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئاینی حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک ناسنامەیەکی ڕەسەن پارێزراوە و زەمینەی تەواو بۆ ڕەخسێنراوە بۆ ئەوەی هەر لایەنێک بە ئازادیی تەواو و بەبێ هیچ جۆرە جیاکارییەک، بۆنە و ڕێوڕەسمە ئاینی و کەلتورییەکانی خۆی بەڕێوە ببات .
لە شار و شارۆچکەکانی ئەم هەرێمەدا، کەنیسەکان شان بەشانی مزگەوتەکان ڕووبەری ئاوەدانییان پێکەوە بەخشیوە، بۆنە ئاینییەکانیش هەمیشە بە پشوی فەرمی و بەشداریی کارای هەموو پێکهاتەکان بەڕێوەچوون. لە ئاستی کارگێڕی و سیاسیشدا، نوێنەرانی ڕەسەنی ئەم پێکهاتانە لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن، یاسادانان و بڕیارسازیدا هەمیشە لە پێشەنگدا بوون و خزمەتی گەورەیان پێشکەش بە پرۆسەی حوکمڕانی و کۆمەڵگا کردووە.
لە ژیانی ڕۆژانە و زەمینەی مەیدانی کۆمەڵگادا، پەیوەندیی هاووڵاتیان لەسەر بنەمای دراوسێتییەکی نموونەیی، ڕێزی یەکتر و هاوبەشیی چارەنووس دامەزراوە. ئەم هاوسەنگییە کۆمەڵایەتییە قووڵە، ڕەنگدانەوەی ئەو کۆلکە و بنەما پیرۆزانەیە کە لە دەقە ئاسمانییەکاندا جەختیان لەسەر کراوەتەوە:
بۆ نموونە خوای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا نەخشاندویەتی و بنەماکانی لێبووردەیی، ڕێزگرتن و دادپەروەری بە ڕوونی وەک فەرمانێکی خوایی هاتووە کە دەبێت لەگەڵ ئەوانەی لە ئاشتیدا دەژین و دەستدرێژی ناکەن، بە دادپەروەری و چاکە مامەڵە بکرێت.
لە فێرکارییە ئاسمانییەکاندا: کەرامەتی مرۆڤ، بەزەیی، دەستگیرۆیی و هاوکاریکردنی لێقەوماوان هەمیشە وەک پێوەری باڵای باوەڕ و ڕەوشتی بەرزی مرۆڤایەتی ناسێنراوە .
ئەم بەها باڵایانە لە سیستمی کۆمەڵایەتی و فیکریی کوردیدا بوونەتە قەڵغانێک دژی توندوتیژی و فکری توندڕۆیی، کە ئەمەش نیشانەی باڵای هۆشیاری و پێگەیشتنی کۆمەڵگەیە.
ئەگەر بێینە سەرباسی فەلسەفەی دەڤەری بارزان و ڕۆڵی مێژوویی سەرۆک مەسعود بارزانی ئەوا دەبینین بەڕوونی وبەئاشکرا ومێژووش شاهیدە کە
ئەم مۆدێلە دەگمەنە و بێوێنەیە لە بۆشاییدا دروست نەکراوە، بەڵکو لە خاکی پاکی دەڤەری بارزانەوە هەڵقوڵاوە؛ ئەو ناوچەیەی کە لە مێژوودا پێشەنگ بووە لە پاراستنی بەهای مرۆڤ و کەرامەتی مرۆڤایەتیدا و کردوویەتی بە پرەنسیپێکی نەگۆڕ.
سەرۆک مەسعود بارزانی هەمیشە وەک مەرجەع و ڕابەرێکی نیشتمانی، پاراستنی پێکهاتەکانی بە ئەرکێکی ئەخلاقی، نەتەوەیی و ویژدانی زانیوە و لە ڕۆژە سەخت و هەستیارەکاندا قەڵغانی پاراستنی بۆ سەرجەم پێکهاتەکان قایم کردووە .
لە دیپلۆماسیی نەرم و پەیوەندی لەگەڵ ڤاتیکاندا ڕۆڵی سەرۆک بارزانی لە دروستکردنی پردی متمانە و لێکتێگەیشتن لەگەڵ (دەسەڵاتی ڤاتیکان) و ناوەندە باڵاکانی جیهان، فاکتەرێکی یەکلاکەرەوە بوو بۆ گەیاندنی دەنگی ئاشتیخوازانەی گەلی کوردستان بە ناوەندە بڕیاربەدەستەکانی جیهان.
هەڵوێستی مرۆڤدۆستانە لە قەیرانەکاندا لە کاتی مەترسییەکانی سەر سڕینەوە و لەناوبردنی کریستیانەکانی دەشتی نەینەوا و مووسڵ لە ساڵی ٢٠١٤ دا، بڕیاری خێرا و مرۆڤ دۆستانەی سەرۆک بارزانی بۆ کردنەوەی دەرگاکانی هەرێم بەڕووی ئاوارەکاندا و دابینکردنی تەواوی پێداویستییەکانیان، وێنەیەکی زیندووی ئەم فەلسەفەیەی نیشانی جیهان دا و سەرسوڕمانی لێکەوەتەوە.
کەواتە دەبێت بزانین مانا دیپلۆماسییەکانی تەکریمی ڤاتیکان و سەرسوڕمانی جیهانی بەم مۆدێلە چۆن توانی تێڕوانینی ڤاتیکان چڕبکاتەوە وووردی بکاتەوە بەشێوەیەک لەشێوەکان ئەویش
ڕێزلێنانی پاپای ڤاتیکانە لە سەرۆک مەسعود بارزانی، کە پێزانینێکی گەورە و مێژووییە بۆ ئەو پێکەوەژیانە ڕەسەنەی گەلی کوردستان کە هەم داکۆکیی بێ وێنە لە مافی کەمایەتییەکان دەکات و هەم پردی دیپلۆماسیی بەهێز و کاریگەر لەگەڵ جیهانی دەرەوە دروست دەکات. ئەم ڕەنگدانەوەیە هەرێمی کوردستان دەخاتە پێگەیەکی باوەڕپێکراو و ستراتیژیی نێودەوڵەتییەوە.
ئەوەی ماوەتەوە بیڵێم سەرەڕای ئەوەی ڕاستگۆترین کەسەکان لەنێو کۆمەڵگای کوردیدا بەکریستیانەکان ناوزەد دەکرێت کە جێی ڕێز و خۆشەویستین کە بۆتە باوەڕی قووڵ بە مرۆڤایەتی و پاراستنی کەرامەتی کەمایەتییەکان، پێکەوە ژیان ئاینیەکان ئەو هێزە جۆشدراوەیە کە هەرێمی کوردستان و سەركردایەتییەکەی کردووە بە چراخانێک لە ناوچەیەکی پڕ لە ئاڵۆزیدا. ڕێزلێنانی ڤاتیکان تەنها پێزانینێک نییە بۆ ڕابردوو، بەڵکو نەخشەڕێگایەکە بۆ داهاتوویەک کە تێیدا ئاشتی و پێکەوەژیانی فیدراڵی و ئاینی دەبێتە پێوەری سەرەکیی هەڵسەنگاندنی نێودەوڵەتی. با جیهان لەم مۆدێلە دەگمەنە تێبگات، چونکە ئارامیی پێکەوە ژیان لە گەشەپێدانی ئەم کلتووری لێبووردەیییەدا خۆی بینیوەتەوە.
لیستی سەرچاوەکان:
١. (حکومەتی هەرێمی کوردستان - پێگەی فەرمی پێکەوەژیانی ئاینی)(https://gov.krd) (٢٠٢٥) - داتا و ڕووپۆشی فەرمی لەسەر فرەچەشنیی ئاینی و نەتەوەیی لە هەرێمدا.
٢. (پەیمانگای چاکسازی تاوانکاری کوردستان )](https://gov.krd) (٢٠٢٦) - راپۆرتە مەیدانییەکان لەسەر پاراستنی مافی مرۆڤ و کلتوری لێبووردەیی.
٣. د. عەبدوڵڵا مەحموود، مێژووی پێکەوەژیان و فرەچەشنی لە کوردستاندا، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ستراتیژی، هەولێر، ٢٠٢٣.
٤. وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئاینی حکومەتی هەرێمی کوردستان](https://www.google.com/search?q=https://gov.krd/moaw) (٢٠٢٥) - ئاماری فەرمی تایبەت بە مۆڵەتی کەنیسەکان، مزگەوتەکان و پشوە فەرمییە ئاینییەکان.
٥. ڕاپۆرتی ساڵانەی فەرمانگەی ڕێکخراوە ناحکومییەکان و مافی مرۆڤ لە هەرێمی کوردستان، ٢٠٢٤.
٦. قورئانی پیرۆز، سوڕەتی الممتحنة، ئایەتی ٨ (بنەماکانی دادپەروەری و هاوسێتی لەگەڵ ئەوانەی لە ئاشتیدا دەژین).
٧. ڕاپۆرتی ئەنجوومەنی پاپایی بۆ وتووێژی ئاینی لە ڤاتیکان (Pontifical Council for Interreligious Dialogue)، سەبارەت بە هاوکاریی هاوبەش لەگەڵ ناوەندە ئیسلامییەکان، ٢٠٢٢.
٨. Prof. Dr. Martin Kramer, Religious Pluralism and Minorities in the Middle East, Oxford University Press, 2021.
٩. مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی چوارەم، بەشی هەڵوێستە نیشتمانییەکان، ٢٠٢١.
١٠. ناوەندی لێکۆڵینەوەی سیاسی و پەرلەمانی لە کوردستان، ڕۆڵی مەرجەعیەتی سیاسی لە پاراستنی پێکهاتەکاندا، گۆڤاری ئەکادیمی، ژمارەی ٤٥، ٢٠٢٣.
١١. ماڵپەڕی فەرمیی سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان https://www.google.com/search?q=https://presidency.krd) (٢٠٢٥) - ئەرشیفی سەردان و وتارە فەرمییەکانی پەیوەست بە پێکەوەژیان.
١٢. (ڤاتیکان - دەسەڵاتی پیرۆز) https://www.vatican.va) (٢٠٢٤) - هەواڵ و ڕاگەیەندراوە فەرمییەکانی پەیوەست بە پێشوازیکردن لە سەرکردە جیهانییەکان و خەڵاتکردنی کەسایەتییە ئاشتیخوازەکان.
١٣. Ambassador Dr. Fred Hof, Soft Diplomacy and Religious Coexistence in Kurdistan, Middle East Institute Journal, 2023.
١٤. ڕاپۆرتی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNAMI) سەبارەت بە پێشوازیکردنی هەرێمی کوردستان لە ئاوارەکانی ٢٠١٤ و دابینکردنی پەناگەی ئارام، ٢٠١٥.
١٥. (https://www.vatican.va)(٢٠٢٣) - راپۆرت لەسەر نموونەی پێکەوەژیانی ئاینی لە هەرێمی کوردستان و ڕێزلێنانی سەرکردەکان.
١٦. Dr. Thomas Schirrmacher, Global Ethics and Interfaith Dialogue, Vatican Publishing House, 2022.
١٧. (یەکێتیی ئەوروپا - پەیوەندییە دەرەکییەکان و مافی مرۆڤ)
https://european-union.europa.eu) (٢٠٢٤) - ڕاپۆرتی ساڵانە لەسەر سەقامگیری و ئاسایشی ناوچەیی لە عێراق و هەرێمی کوردستان.
١٨. International Crisis Group (ICG), Kurdistan's Model of Coexistence: Lessons for the Middle East, Middle East Report N°210, 2024.
