مژاری گەلی زیندوو بە بەسەرچوونی كات نافەوتێت، دۆسیە ستراتیژییەەکانیشی تەنها بە داخستنی سندوقەکانی دەنگدانی کاتی یان بەسەپاندنی هاوکێشەی هێزی مەیدانی پشتگوێ نایەن. بێگومان ڕاپرسیی هەرێمی كوردستانی عێراق، کە لە 25ـی ئەیلوولی ساڵی 2017 ئەنجامدرا، یەکێکە لە هەستیارترین و قووڵترین وێستگەکانی مێژووی هاوچەرخی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی كورد. ئەم ڕووداوە تەنها ئەوە نەبوو کە دەستکاریی چەمکی سەروەریی نیشتمانی و یەکپارچەیی دەوڵەتە کلاسیکییەکان بکات، بەڵکو بەڕوونی بۆشییەکانی سیستمی هەرێمی و نێودەوڵەتی، هەروەها ئەو مەودا گەورەیەی نێوان پێوەرەکانی مافی مرۆڤ و بەرژەوەندییە براگماتییەکانی هێزە گەورەکانی ئاشکرا کرد. هەر لەبەر ئەوەشە، مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم دۆسیەیە بە زمانێکی دیپلۆماسیی ژیرانە، پێویستی بە هەڵتەکاندنێکی بابەتیانەی پرسیارە بنەڕەتییەکان هەیە کە پێکهاتەی فکری، مێژوویی و دەستووریی ئەم دۆسیەیە پێکدەهێنن.
خوێندنەوەی ڕاپرسیی ساڵی 2017 بەبێ گەڕانەوە بۆ ڕێرەوێکی مێژوویی درێژ و تاڵی خەبات لەپێناڤ مافە نەتەوەییەکاندا مەحاڵە؛ بنەمای فیكریی «مافی چارەی خۆنووسین» دەگەڕێتەوە بۆ دوا جەنگی جیهانیی یەکەم و هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی، بەسەرکردنەوەی بەڵێنەکانی پەیماننامەی (سیڤەر) لە ساڵی 1920 کە لە پەیماننامەی (لۆزان) لە ساڵی 1923دا لەباربردرا، تا دەگاتە لێکەوتەکانی ڕێککەوتنی (سایكس پیكۆ) کە گەلی کوردی بەسەر قەوارەی جیاوازدا دابەش کرد. لەسەر ئاستی کاری مەیدانیش، سەرەڕای دواخستنی ڕاگەیاندنەکە لە چەندین بۆنەدا بەتایبەت لە کاتی تێوەگلانی مەیدانیی قارەمانانەی هێزی پێشمەرگە لەگەڵ حكوومەتی فیدراڵی لە جەنگی تێکشکاندنی داعشدا ئاسۆی سیاسی لە نیسانی 2017دا لەسەر حتمییەتی ئەنجامدانی جێگیر بوو. ئەم ڕێرەوە بە کۆبوونەوەیەکی فراوان لە 7ـی حوزەیرانی 2017 بە سەرۆکایەتیی جەنابی سەرۆک (مەسعود بارزانی)سەرۆکی پێشووی هەرێم، گەیشتە لووتکە، کە تێیدا سەرجەم هێز و لایەنە سیاسییەکان و پێکهاتە نەتەوەیی و ئایینییەکانی هەرێم بەشدار بوون، و بەفەرمی وادەی ڕاپرسییەکە ڕاگەیەندرا کە لە کاتی خۆیدا بە ڕێژەیەکی فراوانی بەشداری کە گەیشتە (72.16٪) ئەنجامدرا، و بە دەنگدانی زۆرینەی ڕەها بە ڕێژەی (92.73٪) بۆ (بەڵێ) کۆتایی هات، و گوزارشتی لە ئیرادەیەکی نیشتمانیی گشتگیر کرد نەک هەڵوێستێکی کاتیی تێپەڕ.
لە هاوکێشەی نێودەوڵەتیدا، مافی چارەی خۆنووسین بنەمایەکە لە میثاقی نەتەوە یەکگرتووەکان و پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکاندا جێگیر کراوە. سەرەڕای ئەوەش، فیقەی دەستووری بەڕوونی جیاوازی دەکات لە نێوان ئەو گەلانەی لەژێر داگیرکاریی ڕاستەوخۆدان و ئەو کەمینانەی لە ناو دەوڵەتە سەربەخۆکەکاندا دەژین، کە بۆ جۆری دووەم مەرجی هاوسەنگیی دەستووری یان بوونی پێشێلکاریی قورس دەكات کە هەڕەشە لە بوونیان بکات. ئەم ئاڵۆزییە وای کرد ڕاپرسییەکە ڕووبەڕووی تێبینیی سیستمی نێودەوڵەتی ببێتەوە کە سوورە لەسەر پاراستنی سەروەریی خاک و یەکپارچەیی دەوڵەتان. لەسەر ئاستی واقیعگەرایی سیاسی (Realpolitik)، هەڵوێستی هێزە گەورەکان جیاواز بوو بەڵام لەسەر بنەمای سەقامگیریی ناوچەیی یەکیگرت؛ ئەمریکا دژایەتیی کاتەکەی کرد بەهۆی کاریگەریی چاوەڕوانکراوی لەسەر جەنگی داعش لەگەڵ تێگەیشتن لە مافە مێژووییەکان، لە کاتێکدا ڕووسیا هەڵوێستێکی براگماتییانەی گرتە بەر کە پارێزگاری لە هاوبەشییە ئابوورییەکان دەکرد، فەرەنسا و بەریتانیا و ئەمریکاش داوای گفتوگۆ و دواخستنی هەنگاوەکەیان لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا کرد، لە بەرامبەردا چین دەستبەرداری بنەمای سەروەریی دەوڵەتان و دەوەرداننەبوون نەبوو.
لە بەرامبەردا، حکوومەتی فیدراڵی لە بەغدا هەڵوێستی توندی توندوتیژی گرتە بەر و ڕاپرسییەکەی بە دەستووری نەزانى، لە کاتێکدا جێبەجێکردنی ماددەی (140)ی دەستووری پەکخرابوو و ڕێکارە تەوافوقییەکان بلۆک کرابوون. هەروەها نەمانی ستراتیژێکی یەکگرتوو و پەرتەوازەیی حزبی بووە هۆی لاوازکردنی پێگەی دانوستانکاریی هەرێم، کە ئەمەش دواتر بووە هۆی گۆڕانکاریی مەیدانی لە کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکاندا، ئەمەش گرنگیی هەڵسەنگاندنی وردی هاوکێشەی هێزەکان دەردەخات. سەرەڕای ئەوەش، بەڵگەنامە دیموکراتییە خەڵکییەکان بە پاشەکشەی مەیدانی نافەوتێن، بەڵکو دەگۆڕدرێن بۆ سەروەتێکی مەعنەوی و مێژوویی زیندوو.
سەرکردایەتیی سیاسی، بە نوێنەرایەتیی سەرۆک مەسعود بارزانی، نەرموونیانییەکی بەرزی دوای ڕاپرسییەکە نیشان دا بە جەختکردنەوەی بەردەوام لەسەر ئەوەی دەرگاکانی گفتوگۆ هەرگیز نەبەستراون، کە ئەمەش ڕەچاوکردنێکی عەقڵانی بوو بۆ کۆنتڕۆڵکردنی قەیرانەکان. لەگەڵ ئەوەشدا، کێشە دەستوورییەکان بەردەوام بوون بەهۆی جێبەجێنەکردنی "ئەنجوومەنی فیدراڵی" کە لە ماددەی (65)ی دەستووردا هاتووە، کە دەبوو هاوسەنگییەکی ڕاستەقینە لە نێوان دەسەڵاتەکاندا دروست بکات. بێجگە لەمە، سیاسەتەکانی فشاری ئابووری و بڕینی بودجە قورساییەکی زۆریان خستە سەر سەقامگیریی ژیان، کە جەخت لەسەر پێویستیی بەپەلەی ڕێکخستنی پەیوەندییە داراییەکان لەسەر بنەمای دەستووریی ڕوون دەکاتەوە.
پێداچوونەوە بەم ئەزموونەدا ئێمە دەگەیەنێتە ئەو باوەڕە قووڵەی کە بنیاتنانی قەوەری بەردەوام لە پێش هەموو شتێکەوە پێویستی بە وەبەرهێنانە لە «بنیاتنانی مرۆڤ» و چەسپاندنی کلتووری هاووڵاتیبوونی هۆشیار و گشتگیردا. هۆشیاریی پێشکەوتووی کۆمەڵگا گەرەنتیی راستەقینەی هەر دەستکەوتێکی نیشتمانییە، و کاتێک نەوە لەسەر بنەمایەکی متمانەپێکراوی هۆشیاریی مەعریفی گەورە دەبێت، دەتوانێت گرنگیی مێژوویی هەر هەنگاوێکی چارەنووسساز تێبگات، بۆ ئەوەی بتوانێت بە سەربەخۆیی نیشتمانێکی ئازاد بنیات بنێت.چونکە پەروەردەی نیشتیمانی بە ڕەچاوکردن یان بونیادنان لەسەر بنەمای بونیادنانی هاووڵاتی لەپێشترە لەونیادنانی نیشتیمان دەبێتە کلیلی چارەسەر بۆ چەسپاندنی داوا ڕەواکانی جەماوەر و هەر ڕێڕەوێکی سیاسی.
لە کۆتاییدا، لەم کاتەدا کە ناوچەکە و جیهان بە بارودۆخێکی زۆر ئاڵۆزدا تێپەڕ دەبن، هەرێمی کوردستان سەرنجی ناوەندەکانی بڕیاردانی جیهانی بەخۆیەوە سەرقاڵ کردووە، لە سەرووی هەموویانەوە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئەنجوومەنی ئاسایش و نەتەوە یەکگرتووەکان، وەک هاوبەشێکی ستراتیژیی جێگیر لە سەقامگیریی ناوچەکەدا. سەرەڕای ئەوەش، ڕۆڵی هەولێر و بارەگای بارزانی وەک ناوەندی قورسایی و وێستگەی پەیوەندیی سیاسی دەردەکەوێت کە لایەنە جیاوازەکان لە کاتی قەیرانەکاندا بۆ گەیشتن بە رێککەوتن وەبەری دەهێنن، ئەمەش ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر دەسەلمێنێت، ئەویش ئەوەیە کە سەقامگیریی عێراق و ناوچەکە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی بە ڕۆڵ و پێگەی هەرێمی کوردستانەوە هەیە.
توێژەری مافپەروەر ڕەنج باراوی
سەرۆکی پەیمانگای چاکسازی تاوانکاری کوردستان
24ـی ئەیلوولی 2026
سەرچاوەکان:
دستور جمهورية العراق لعام 2005، المواد (1، 2، 65، 117، و 140)، المتعلقة بطبيعة الدولة، والنظام الفدرالي، ومسألة المناطق المتنازع عليها (مستحقة التسوية).
ميثاق الأمم المتحدة، المواد (1 و 55)، المتعلقة بمبدأ المساواة بين الشعوب وحقها في تقرير المصير، والمادة (2/7) الخاصة بعدم التدخل في الشؤون الداخلية للولايات.
العهد الدولي الخاص بالحقوق المدنية والسياسية (1966)، المادة الأولى المشتركة التي تنص على حق جميع الشعوب في تقرير مصيرها وحرية تحديد وضعها السياسي.
قرار الجمعية العامة للأمم المتحدة رقم 1514 (د-15) لعام 1960، الخاص بإعلان منح الاستقلال للبلدان والشعوب المستعمرة.
وثائق ومقررات استفتاء إقليم كردستان العراق، الصادرة عن اجتماع القوى والأحزاب السياسية الكردستانية برئاسة فخامة الرئيس مسعود بارزاني بتاريخ 7 حزيران/يونيو 2017، والبيانات الرسمية الصادرة عن المفوضية العليا للانتخابات والاستفتاء في الإقليم بشأن نتائج التصويت في 25 أيلول/سبتمبر 2017
الدراسات الأكاديمية والبحوث القانونية المقارنة:
ٲ. د. محمد عزيز شكري، مفهوم تقرير المصير في الأمم المتحدة (دراسة مقارنة)، دار الفكر، دمشق، طبعة 1965.
ب: الباحث رَنج عبد الله علي باراوي، الأبعاد القانونية والدستورية لحق تقرير المصير والإشكالات التشريعية في إقليم كردستان العراق، ورقة تحليلية منشورة في مؤتمر خبراء القانونین المهنین /مجلس التعاون العلمي العربي وجامعة القیروان ، تونس 2024
الأرشيف الدبلوماسي والتقارير الدولية الصادرة عن مراكز الأبحاث الكبرى (مثل واشنطن العاصمة، بروكسل، ولندن) بشأن مواقف القوى الكبرى (الولايات المتحدة، روسيا، دول الاتحاد الأوروبي، والصين) تجاه التطورات السياسية في العراق وإقليم كردستان خلال مرحلة ما بعد الاستفتاء (أكتوبر 2017 وما بعدها).
لأدبيات الفكرية والسياسية حول بناء الدولة والهوية:
ٲ: د. زكي نجيب محمود، تجديد الفكر العربي، دار الشروق، القاهرة، طبعة 2001(في مفهوم بناء الإنسان وتأسيس الوعي الحضاري).
ب: الباحث رَنج عبد الله علي باراوي، استراتيجيات التنمية الوطنية وتأصيل ثقافة المواطنة: السلام والاعلام في المواطنة لمنع الجریمة، من ضمن سلسلة كتیبات بحثية تحليلية لمعهد الاصلاح الجنائي اقلیم كوردستان العراق منشورة ، آب/أغسطس 2021
