هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر .. ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ی لێوان لێو بوو له‌ خه‌سڵه‌تی به‌رزی هونه‌ری 

Thumbnail

ده‌نگێكى خۆڕسك و بێخه‌وه‌ش و  دره‌وشاوه‌ى هونه‌رى ميللى له‌بوارى مه‌قام و به‌سته‌دا ، له‌ده‌رگاى بيرو هۆشم وهانم ده‌دا كه‌ پێنووس بگرمه‌ ده‌ست و يادێك له‌و هونه‌رمه‌نده‌ هه‌ژار و نه‌دار و فره‌ به‌خششه‌ به‌گه‌نجينه‌ى هونه‌رى ئاواز و مه‌قام و به‌سته‌ى كوردى بخه‌مه‌ سه‌ركاغه‌ز، هه‌رچه‌ند ده‌كه‌م نازانم له‌به‌ر ده‌وڵه‌مه‌ندى هونه‌ره‌  ڕه‌سه‌نه‌كه‌ى له‌كوێوه‌ ده‌ست پێبكه‌م .


كاتێك گه‌ره‌كمان بێت باس له‌ژيان و كاره‌ هونه‌رييه‌كانى  هونه‌رمه‌ند ( سه‌لاح داوده‌ ) بكه‌ين ، ناوێكى دره‌وشاوه‌و مامۆستاى ، مامۆستاى مه‌قام و به‌سته‌ى كوردى ( عه‌لى مه‌ردان ) دێته‌ پێشه‌وه‌ ئه‌ويش ( خدر بارام چاوه‌ش ) باپيرى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌يه‌ ، 
گه‌وره‌ هونه‌رمه‌ندى نه‌ته‌وه‌كه‌مان  مامۆستا عه‌لى مه‌ردان هيچ كات نه‌يشاردۆته‌وه‌ و هه‌ميشه‌ به‌ڕاشكاوى و ئه‌مانه‌ته‌وه‌ ئه‌و ڕاستييه‌ى دركاندووه‌ وتوويه‌تى من قوتابى (خدر بارام چاوه‌ش ) م، سه‌لاح داوده‌ى هونه‌رمه‌ند پێمان ده‌ڵێت ( ئانێ مامۆستا عه‌لى مه‌ردان زانى  من نه‌وه‌ى خدر بارامى چاوشم ، پێمى وت كاكه‌ من له‌ باباى تۆوه‌ فێر ئه‌م مه‌قامێله‌ بيم و ئێوه‌ گشتان گۆرانيوێژ و مه‌قاموێژن) (*1)  گڵكۆكه‌ت غه‌ريقى ڕه‌حمه‌ت بێت مامۆستا عه‌لى مه‌ردان ، بزانن به‌چ زمانێ شيرينى گه‌رميانى ئه‌و ڕاستييه‌ى دركاندووه‌ .
ڕه‌گ و ڕيشه‌ى هونه‌رى مه‌قامبێژى  و گۆرانيبێژى ( خدر بارام چاوه‌ش ) ڕه‌گى  له‌ناو خانه‌واده‌و بنه‌ماڵه‌كه‌يدا داكوتاوه‌ و ڕيشاڵى ڕه‌گه‌كانى درێژ بۆته‌وه‌و په‌ل و پۆى هاويشتووه‌ تاگه‌يشتۆته‌ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، ئه‌ويش زۆر به‌ئه‌مانه‌ته‌وه‌ ئه‌و په‌يامه‌ پيرۆزه‌ى تا دواساته‌كانى ژيانى پاراست و  زۆر زه‌حمه‌ت و جه‌ورى كێشا  تا گه‌ياندييه‌  گه‌نجينه‌ى هونه‌رى مه‌قام و به‌سته‌ى نه‌ته‌وه‌كه‌ى .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، خاوه‌ن ده‌نگێكى ڕه‌سه‌ن و هه‌ڵقوڵاوى ناوچه‌يه‌كى فراوان و گرنگ و لانكه‌ى ( ئه‌ڵلاوه‌يسى و قه‌تار و خاوكه‌ر و خورشيدى و ئاى ئاى ) له‌ڕێي ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌كه‌يه‌وه‌ پانتاييه‌كى فراوانى له‌ته‌واوى كوردستان داگير كردووه‌ ، ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ خۆڕسك و نه‌خوێنده‌واره‌ى نه‌ته‌وه‌كه‌مان ، هه‌مووكات به‌و پۆشاكه‌ ( كه‌واو سه‌ڵته‌ ) و سيماى بێ نازو ده‌م و دووى شيرينى و ئاوازه‌ به‌سۆزه‌كانى ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ هونه‌رمه‌ندێكى بێ فيزو ساده‌و خاكى، زاده‌ى نه‌ته‌وه‌يه‌كى بنده‌سته‌ و هه‌ميشه‌ له‌ژێر چه‌وسانه‌وه‌ى نه‌ته‌وايه‌تى و چينايه‌تيدا ناڵاندوويه‌تى .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌  له‌ ( ئه‌لبوسه‌باح ) ه‌وه‌   بۆ  ناوه‌ندى عه‌لى مه‌ردان بۆ مه‌قام .....!
مامۆستا و هونه‌رمه‌ند (وريا ئه‌حمه‌د ) له‌ ديدارێكيدا له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند (ناسرى ڕه‌زازى ، ساڵى 1984 دا  ده‌ڵێت ( بۆم هه‌يه‌ بڵيم چۆله‌كه‌ى سه‌رگوێسوانه‌كه‌شيان  له‌ هى خه‌ڵكى دى ده‌نگ خۆشتر بوونه‌ ) ئه‌و ده‌سته‌واژه‌يه‌  پڕاوپڕى  ژيانى هونه‌رى  بنه‌ماڵه‌ى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌يه‌ ، هونه‌رمه‌ند  ( سه‌لاح محه‌مه‌د خدر بارام چاوه‌ش) ناسراو به‌ ( سه‌لاح داوده‌ ) ، له‌خانه‌واده‌يه‌كى هه‌ژارى گه‌رميان و لێوان لێو له‌ هونه‌رى مه‌قامبێژى و ده‌نگخۆشيي ،  له‌ ناحيه‌ى ( ئه‌لبوسه‌باح) ى سه‌ربه‌شارۆچكه‌ى ( توزخورماتوو) له‌ساڵى (1941) به‌دنيا هاتووه‌،په‌روه‌ردگار منداڵێك ده‌به‌خشێت به‌خانه‌واده‌ى (محه‌مه‌د خدر) ئه‌و پياوه‌ى وه‌ك ميرات به‌هره‌ى ده‌نگخۆشيي و لێزانى و شاره‌زايي له‌ باوكيه‌وه‌ بۆ ماوه‌ته‌وه‌،هه‌موو ئه‌و خه‌سڵه‌ته‌ هونه‌رييه‌ پڕ چێژانه‌ له‌گه‌ڵ گه‌وره‌بوونى سه‌لاح وه‌ك ئه‌مانه‌تێك ڕێنوێنى ده‌كات و فێرى ده‌كات و هه‌ميشه‌ هانى ده‌دات، تا ئه‌و ڕێگا پيرۆزه‌ى مه‌قامبێژى و به‌سته‌بێژى كوێر نه‌بێته‌وه‌ و، مۆركى ڕه‌سه‌نايه‌تيه‌ ميللييه‌كه‌ ڕۆشن و به‌رده‌وام بێت . 
به‌هۆى ئه‌وه‌ى له‌ناو خانه‌واده‌كه‌يدا هونه‌رى مه‌قامبێژى و ده‌نگخۆشيي به‌ميرات بۆيان ماوه‌ته‌وه‌ و باوكى واته‌ ( محه‌مه‌د خدر ) ده‌نگخۆش و گۆرانيبێژى گونده‌كه‌يان و ناوچه‌كه‌بووه‌ ، به‌رده‌وام له‌كۆڕو كۆبوونه‌وه‌ و ديوه‌خانه‌كان و له‌ناو خزم‌ و دۆستانيدا، به‌ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌ى گۆرانى و مه‌قامى چڕيوه‌ ، بۆ ئه‌و كۆڕانه‌ سه‌لاحى كوڕى كه‌هێشتا منداڵبووه‌و له‌ته‌ك خۆيدا بردوويه‌تى بۆئه‌وه‌ى ئاشناى بكات و به‌و كه‌ش و ژينگه‌ لێوڕيژه‌ له‌به‌سته‌ و مه‌قام و شادى به‌خشه‌ ، به‌داخه‌وه‌ هونه‌رمه‌ند  نه‌توانراوه‌ بخرێته‌ به‌رخوێندن و له‌خوێندن بێ به‌ش بووه‌، ئه‌و به‌شداريكردنه‌ى له‌گه‌ڵ باوكيدا ده‌بێته‌ فێرگه‌يه‌ك بۆ سه‌لاح  و خه‌رمانه‌ى هه‌ست و سه‌ليقه‌ى هونه‌رى له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و ده‌بێته‌ سه‌ره‌تايه‌ك بۆ ده‌ركه‌وتنى به‌هره‌ى ده‌نگخۆشييه‌كه‌ى و له‌نێو كۆڕو كۆمه‌ڵ و خزم و كه‌س وكاردا گۆرانى ده‌خوێنێ ،
له‌ته‌مه‌نى (18) ساڵيدا له‌ئه‌لبوسه‌باحه‌وه‌  ماڵ ده‌گوازنه‌وه‌ بۆ شاره‌ دێرينه‌كه‌ى كوردان ، شارى كه‌ركوك و له‌ گه‌ڕه‌كى ( باداوا) نيشته‌جێ ده‌بن ، له‌م ژيانه‌ نوێيه‌ى شار بۆ ئه‌و نامۆ ده‌بێت ، به‌ڵام به‌هۆى به‌هره‌ى ده‌نگخۆشييه‌كه‌يه‌وه‌ و چڕينى به‌سته‌و مه‌قام،  هه‌ر زۆر زوو تێكه‌ڵاو به‌ خه‌ڵك ده‌بێت و ئاشنايه‌تى له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌نداندا په‌يدا ده‌كات، لێره‌وه‌ ده‌ستخۆشيي و به‌رده‌واميي و هاندانى ده‌ست پێده‌كات كه‌ بچێته‌ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا گۆرانى و مه‌قام تۆماربكات.
 هونه‌رمه‌ند( ئه‌حمه‌د داوده‌ 1926_1979) كه‌ يه‌كێكه‌ له‌هونه‌رمه‌نده‌  باڵه‌بانژه‌نه‌كانى گه‌رميان و كوردستان ، ئامۆزاى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌يه‌ كه‌ له‌ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ به‌ته‌مه‌ن تر بووه‌ ، به‌هۆى به‌ناوبانگيي و تواناى باڵه‌بانژه‌نييه‌كيه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ى سه‌رۆك هۆزه‌كه‌يان ( دارا به‌گ) چه‌ند جارێك چۆته‌ به‌غدا و ئاشنايه‌تى له‌گه‌ڵ مامۆستا ( عه‌لى مه‌ردان ) په‌يداكردووه‌ ، ده‌كرێت ئه‌وه‌ش بڵيم كه‌ هونه‌رمه‌ند ئه‌حمه‌د داوده‌ كاريگه‌ريي زۆرى له‌سه‌ر ده‌ركه‌وتن و پێگه‌ياندنى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ هه‌بووه‌ جگه‌ له‌ ماڵباته‌ هونه‌رييه‌كه‌ى خۆى .
ئه‌حمه‌د داوده‌ى باڵه‌بانژه‌ن زۆر هاني هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ده‌دات كه‌ له‌گه‌ڵيدا بچێته‌ به‌غدا بۆئيزگه‌ى كوردى ، هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند به‌ڕێ ده‌كه‌ون بۆ شارى به‌غدا ، به‌رله‌وه‌ى بچنه‌ ئيستگه‌ ، ماوه‌ى (3) مانگ له‌به‌غدا ده‌مێننه‌وه‌ له‌لاى دۆست و ناسياوه‌كانيان ده‌مێننه‌وه‌، هه‌موو شه‌وێك كۆڕ و به‌زمى مه‌قام و به‌سته‌ تادره‌نگانێكى شه‌و سه‌لاح داوده‌ به‌ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌يي و ئه‌حمه‌د داوده‌ به‌باڵه‌نه‌كه‌ى ،ئه‌و كۆڕانه‌يان جوانتر و ڕازاندۆته‌وه‌و شادييان به‌ڕۆحى ئاماده‌بووان به‌خشيوه‌ ، دواى ئه‌و سێ مانگ مانه‌وه‌يان پاشان چوونه‌ته‌‌ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا.
هه‌ركه‌ ده‌چنه‌ ئيزگه‌‌  مامۆستا عه‌لى مه‌ردان پێشوازييان لێده‌كات ، چونكه‌ پێشتر له‌ ( له‌يلان ) ه‌وه‌ هاتووچۆ و ناسياوييان هه‌بووه‌ ، و په‌يوه‌ندى مامۆستا عه‌لى مه‌ردان و محه‌مه‌د خدرى باوكى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ له‌و كاته‌وه‌ بووه‌ و نێوانيان خۆشبووه‌ ، له‌ساڵى (1949) مامۆستا عه‌لى مه‌ردان داواو ڕێنوێنى باوكى سه‌لاح داوده‌ى كردووه‌ كه‌ بچێته‌ ئيزگه‌ و ده‌نگى تۆماربكات چونكه‌ زانيويه‌تى كه‌ خاوه‌نى ده‌نگێكى خۆش و مه‌قامزانێكى به‌توانايه‌ ، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ نه‌چووه‌ و ئه‌و ده‌نگه‌ خۆشه‌ وه‌ك زۆر له‌ده‌نگخۆشه‌كانى  ترى كوردستان ده‌نگيان تۆمارنه‌كران  و له‌سۆزو چێژى هونه‌ره‌كه‌يان بێ به‌ش‌ بووين .
 مامۆستاو هونه‌رمه‌ند ( باكورى ) وه‌ك شايه‌تحاڵيك بۆيه‌كه‌م ديدارى له‌گه‌ڵ  هونه‌رمه‌ندان له‌ ئيزگه‌ى كوردى ئه‌وڕۆژه‌مان به‌م شێوه‌يه‌ بۆ ده‌گێڕيته‌وه‌ ( پايزى ساڵى 1957 بوو چوومه‌ ئيزگه‌ بۆ ئاهه‌نگى هه‌فتانه‌ى خۆم ، هێشتا كاتم مابوو بۆ تۆماركردن له‌ هۆڵه‌كه‌ دانيشتم مامۆستا عه‌لى مه‌ردانيش له‌وێ بوو، دواى كه‌مێك كابرايه‌كى به‌ته‌مه‌ن ، چاكه‌ت له‌سه‌ر كه‌وايه‌كى درێژ و قايشێكى له‌ناوقه‌دى به‌ستبووجه‌مه‌دانييه‌كى له‌سه‌ر به‌ستبوو به‌شێوه‌ى ده‌ستوورى كورده‌كانى كه‌ركوك.
له‌دواى ئه‌و (3) سێ مناڵ به‌هه‌مان شێوه‌ جل و به‌رگيان له‌به‌ر بوو هاتنه‌ ژووره‌وه‌ و سڵاويان كرد، مامۆستا عه‌لى مه‌ردان دياربوو پێشتر ده‌يناسين،وتى : ئه‌مه‌ (كاك ئه‌حمه‌د داوده‌يه‌) نه‌ى ژه‌نێكى بليمه‌ته‌،ئه‌وانيش مناڵى خۆيي و ئامۆزاكان له‌گه‌رميانه‌وه‌ و له كه‌ركوكه‌وه‌ ده‌عوه‌تمان كردوون و گۆرانى و مه‌قامى خۆش ده‌ڵێن، كوڕه‌ گه‌نجه‌كه‌ ڕه‌نگه‌ ته‌مه‌نى( 16 يان 17 ) ساڵ ده‌بوو ( مه‌به‌ستى سه‌لاح داوده‌يه‌ ) ئه‌وه‌كه‌ى تر چه‌ند ساڵێك بچوكتر بوو سێييه‌ميان زۆر مناڵ بوو ، دواتر زانيم ئه‌و تيپه‌ ڕه‌سه‌نه‌ ئه‌وانه‌ بوون ، 
1/ به‌ته‌مه‌نه‌كه‌  ( ئه‌حمه‌د نه‌ى ژه‌ن يان به‌أه‌بان ژه‌ن ) بوو.
2/گه‌نجه‌كه‌ مه‌قام و به‌سته‌ى ده‌گووت ناوى (سه‌لاح ) بوو 
3/ فايه‌ق سێيه‌مه‌كه‌ بوو .
4/ مناڵه‌كه‌ش (نه‌وزاد ) كوڕى كاك ئه‌حمه‌د بوو ، گشتييان له‌عه‌شره‌تى( داوده‌) ى گه‌رميان بوون. ) (*3)   
له‌و سه‌ردانه‌يدا هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، سه‌ره‌تاى ده‌ستپێكى گۆرانى و مه‌قام و خاوه‌نى ئه‌و ده‌نگه‌ زوڵاڵ و پڕ چێژه‌ بۆ ئيستگه‌ (9 )  مه‌قام و به‌سته‌ تۆمارده‌كات وده‌بێته‌ جێى خۆشحاڵى و په‌سه‌ندكردنى و له‌ئيزگه‌ى  كوردى به‌غداوه‌  ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌كه‌ى سه‌لاح داوده‌ بڵاو ده‌كرێته‌وه‌ ، ئه‌و ده‌نگه‌ پر چێژه‌ خۆشه‌ گه‌رميانييه‌ سنووره‌كان ده‌به‌زێنێ و به‌كوردستاندا بڵاوده‌بێته‌وه‌ .بۆهه‌ربه‌سته‌و مه‌قامێك (2) دوو دينار ، واته‌ (18) هه‌ژده‌ دينارييان وه‌ك پاداشت داوه‌تێ.
باوكى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ جيا له‌به‌هره‌ى ده‌نگخۆشييه‌كه‌ى شاره‌زايي له‌ ژه‌نينى (  زوڕنا ونه‌يي و ساز ) دا هه‌بووه‌ و هه‌وڵيشى داوه‌ كه‌ كوڕه‌كه‌ى فێرى ژه‌نينى ئه‌و ئامێرانه‌ بێت .
  باوك و كوڕى ده‌نگخۆش له‌چه‌ند ئاهه‌نگ وزه‌ماوه‌ندێكدا پێكه‌وه‌ گۆرانييان خوێندووه‌ ، ئه‌و گۆرانياينه‌ى ئه‌و كاته‌ كه‌ زۆر له‌سه‌ر زار و باو بوون بريتى بوون له‌ ( كراس زه‌ردێ ، پرسيم له‌چيمه‌ن ، كزه‌ى جه‌رگانم و گه‌ردوون من چيبكه‌م،،،،تاد ) به‌ڵام هه‌موو كات( باوكى پێى وتووه‌ كوڕم شه‌رم مه‌كه‌  گۆرانى و مه‌قام گوتن پشتاو پشت بۆ ئێمه‌ ماوه‌ته‌وه‌ و ئه‌مه‌ ئيش و كارمانه‌ ) (*2)
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ماوه‌ى (29) ساڵ له‌ژيانى خۆى ته‌رخانكردووه‌ بۆئيزگه‌ى كوردى به‌غداو چه‌ندين به‌سته‌و مه‌قامى تۆماركردووه‌ واته‌ له‌ساڵى (1957) وه‌ تا دوا چوونى بۆ ئيستگه‌ له‌‌ ساڵى (1986)  نزيكه‌ى  (60) گۆرانى و مه‌قامى تۆماركردووه‌ ،  زياتر له‌ ( 20) گۆرانى و مه‌قاميشى بۆ ته‌له‌فزيۆن له‌به‌غدا و كه‌ركوك  تۆماركردووه‌ ، يه‌كه‌م گۆرانى كه‌بۆ ته‌له‌فزيۆن  تۆمارى كردووه‌ ، گۆرانى ( كوێستانان خاڵ خاڵ ) له‌به‌غدا له‌ساڵى (1978) بووه‌،  هونه‌رمه‌ند به‌تۆماركردنى  مه‌قامى (ئه‌ڵڵاوه‌يسى ) و به‌سته‌ى ( ئامينێ نازه‌نينێ ) كۆتايي به‌ سه‌ردانه‌كانى بۆ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا ده‌هێنێ‌،  ئه‌وماوه‌يه‌ كه‌ هاتوچۆى ئيزگه‌ى كوردى به‌غداى كردووه‌ ، ئاشنايه‌تى و په‌يوه‌ندى زۆر و فراوانى له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌نده‌كانى ئه‌و كاته‌ دا په‌يدا كردووه‌ وه‌ك ( عه‌لى مه‌ردان ، حسێن عه‌لى ، ڕه‌سوڵ گه‌ردى ، شه‌ماڵ سائيب ، تايه‌ر تۆفيق و خوداداد عه‌لى  و....تاد).
هونه‌رمه‌ند جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ ده‌نگخۆش و به‌سته‌ بێژ بووه‌ ، مه‌قامزان و مه‌قامناس و مه‌قامبێژێكى به‌تواناى گه‌رميان و هه‌موو كوردستانه‌ ، هه‌روه‌ها شاره‌زايي هه‌بووه‌ له‌ ژه‌نينى ئامێرى ( زوڕنا و نه‌يي  وده‌هۆڵ) به‌شدارى له‌چه‌ندين ئاهه‌نگ و زه‌ماوه‌ند و بۆنه‌كاندا كردووه‌ بۆ مه‌به‌ستى دابينكردنى بژێوى ژيانى  خۆيي و خانه‌واده‌كه‌ى .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌لف و بێى كوردى له‌قوتابخانه‌ نه‌خوێندووه‌ ، به‌ڵام له‌ كاره‌كه‌يدا كه‌ هونه‌رى مه‌قام و به‌سته‌بێژى بووه‌ كه‌سێكى به‌ئاگا و شاره‌زابووه‌ كه‌ ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ فراوانه‌ى تێيدا ژياوه‌و گه‌وره‌ بووه‌ (گه‌رميان) چه‌ند ده‌وڵه‌مه‌نده‌ له‌بوارى هونه‌رى مه‌قام وبه‌سته‌ دا، ئاواييه‌ك بۆ ئاواييه‌كى ديكه‌ى گه‌رميان له‌ڕووى گۆرانى و مه‌قامه‌وه‌ جياوازييان هه‌يه‌ له‌شێوه‌ى چڕيندا،
له‌ديمانه‌يه‌كدا هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ پێمان ده‌ڵێت  ( بۆنموونه‌ ئه‌ڵڵاوه‌يسى جه‌بارييه‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌ڵڵاوه‌يسى داودييه‌كان جيايه‌ ،تايبه‌تمه‌ندى گۆرانى كه‌ركوك و گه‌رميان و مه‌قامه‌ ڕه‌سه‌نه‌كانى كوردى زۆرينه‌ى له‌گه‌رميانه‌ جۆرى گۆرانى گوتنيشيان له‌گه‌ڵ جێگاكانى تر جيان ، زۆرينه‌ى مه‌قامه‌ كوردييه‌كان هى ناوچه‌ى گه‌رميانن وه‌ك ئه‌ڵڵاوه‌يسى ، يارغه‌زاڵ ، خورشيدى و خاوكه‌ر ، هه‌موويان مه‌قامى ڕه‌سه‌نى كوردين له‌شوێنێ بۆ شوێنێكى تر جياوازه‌ ، شوێنێك ئاى ئاى زۆرباش ده‌ڵێ ، شوێنێكى تر قه‌تار باش ده‌ڵێ) (*4)
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ مه‌قام و به‌سته‌ خوێندنى كردۆته‌ پيشه‌ و له‌وڕێگه‌يه‌وه‌ بژێوى ژيانى دابينكردووه‌ ، به‌ڵام چ بژێويه‌ك به‌ژيانێكى كوله‌مه‌رگى ، جێى داخه‌ تائێستا هونه‌ر نه‌بۆته‌ سه‌رچاوه‌ى دابينكردنى ژيانى هونه‌رمه‌ند ،به‌ڵام ئه‌م  دڵسۆزبووه‌ بۆ هونه‌ره‌كه‌ى و فه‌رامۆشيى نه‌كردووه‌ ، دواى نه‌چوونه‌وه‌ى بۆ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا ، ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ نه‌مره‌ به‌رده‌وام سه‌رقاڵى ئاهه‌نگ  و به‌زمى شه‌وانه‌ى كۆڕى ياران  و زه‌ماوه‌ند بووه‌  له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د داوده‌ و فايه‌ق داوده‌ ، ئه‌وئامێرانه‌ى له‌گه‌ڵ ده‌نگى خۆشى سه‌لاح داوده‌ دا كارى هونه‌رييان ئه‌نجامداوه‌  باڵه‌بان و زه‌ڕبێك بووه‌ ، به‌ڵام چ هونه‌رێكيان خوڵقاندووه‌ ، كه‌ هه‌ركات گوێبيستى كاره‌ هونه‌رييه‌كانى سه‌لاح داوده‌ ده‌بيت ، له‌ ده‌نگ و ژه‌نين و ڕيتم و ميلۆدى گۆرانييه‌كان سه‌رت سوڕده‌مێنێ و چێژت پێ ده‌به‌خشێت ، هونه‌رێكى هه‌ژار و له‌ناوه‌رۆكدا ده‌وڵه‌مه‌ند و له‌لوتكه‌ى ئاوازو گۆرانيدا.
له‌و گه‌شته‌ هونه‌رييه‌ كه‌ ماوه‌ى نيوسه‌ده‌ له‌نێو چرينى مه‌قام و به‌سته‌ و ژه‌نينى ئامێره‌كانى ( ده‌هۆڵ و زوڕنا ) هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ جيا له‌و به‌رهه‌مانه‌ى له‌ڕاديۆ و ته‌له‌فزيۆن تۆمارى كردوون ، به‌ده‌يان ئاهه‌نگى  له‌ماڵان  له‌كه‌ركوك و شاره‌كانى كوردستان  له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندان تۆماركردووه‌ وه‌ك ( ئه‌حمه‌د شه‌ماڵ ، هابه‌ و مشكۆ، شكور خه‌يات و  سابير كوردستانى ) له‌تۆمارگاكاندا وه‌ك دۆكۆمێنت ماون ، ده‌توانم ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌م كه‌ له‌كاتى ژيانيدا و دواى كۆچكردنى له‌وانه‌يه‌ چه‌ند به‌رهه‌مێك له‌و هه‌موو ئاهه‌نگانه‌ى تۆماريكردوون،  وه‌ك ئه‌رشيف له‌لاى خۆيي و خانه‌واده‌كه‌ى  بووبێت ، به‌داخه‌وه‌ ئه‌وه‌ گرفت و خه‌مێكى به‌هه‌ند وه‌رنه‌گيراوى ئه‌رشيفى هونه‌رمه‌ندانى نه‌ته‌وه‌كه‌مان له‌لايه‌ن ده‌زگايه‌كى تايبه‌تمه‌نده‌وه‌ ، هونه‌رمه‌ند وشيار ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د ده‌ڵێت ( سه‌لاح داوده‌ خۆى ئاماژه‌ى به‌وه‌ كرد كه‌ زياتر له‌ (60) گۆرانى و مه‌قامى بۆ ئيزگه‌ى كوردى و زياتر له‌ ( 20) گۆرانى و مه‌قاميشى بۆته‌له‌فزيۆنى كه‌ركوك تۆماركردووه‌،هه‌روه‌ها نزيكه‌ى (300) كاسێتى له‌ئاهه‌نگه‌ تايبه‌تييه‌كاندا تۆماركردووه‌، به‌ڵام به‌بۆچوونى  من به‌رهه‌مه‌ تۆماركراوه‌كانى نێو كاسێته‌كان ته‌نيا گۆرانييه‌ توركمانييه‌كانى لێبترازێ ، ئه‌وانى تر دووباره‌ كردنه‌وه‌ى مه‌قام و گۆرانييه‌كانى پێشترن كه‌ پێده‌چێ له‌سه‌رووى (100) به‌رهه‌مه‌وه‌ بن ) (*5)
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ده‌ريايه‌كه‌ له‌ هونه‌ر ، له‌مه‌قام و به‌سته‌دا ده‌هێنێ و پێويسته‌  توێژينه‌وه‌ له‌لايه‌ن  مامۆستايان و شاره‌زايانى بوارى موزيك و مه‌قام و گۆرانى ، بۆ ده‌نگ و ئه‌داو كاره‌ هونه‌رييه‌كانى له‌هه‌موو قۆناغه‌كانى ژيانى هونه‌ري هونه‌رمه‌ند بكرێت ،
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ به‌هه‌رچه‌رمه‌سه‌ريي و نه‌دارييه‌ك  كه‌ تێدا ژيا ، توانيويه‌تى ده‌يان ئاواز  له‌گۆرانى و مه‌قامى ڕه‌سه‌نى گه‌رميان بچرێ و له‌فه‌وتان ڕزگاريان بكات ،نموونه‌ى  گۆرانييه‌ خۆشه‌كانى  هونه‌رمه‌ند كه‌ له‌ياده‌وره‌ى زۆربه‌ماندا به‌پيرۆزى  ماوه‌ته‌وه‌  (ڕاوه‌ستاوه‌ له‌و بانه‌  ، حه‌بيه‌ خان ، ئامۆزاگيان ، ياروه‌ره‌وه‌ ، ڕێزه‌ به‌ڕيزه‌ گيانه‌ ، خانزاده‌خان ، شه‌ده‌لار ، خرينگه‌ ، ڕه‌يحانه‌ و له‌و كه‌له‌ ده‌نگى ساز دێ ).
  هونه‌رمه‌ند ته‌نها و ته‌نها بۆ مه‌قام و به‌سته‌ى كوردى ژيا و شكۆى هونه‌ره‌كه‌ى ڕاده‌ستى ڕژێمى به‌عس نه‌كرد  و  به‌ده‌ست هه‌ژارى و ده‌ستكورتى و كرێنشينيه‌وه‌ زۆر ئازارى چه‌شتووه‌‌ ، به‌ڵام هونه‌رمه‌ند ووره‌ به‌رزو هيچ كات نه‌ي ويستوه‌ ملكه‌چى پاروه‌ نانێك بێت، سه‌ره‌ڕاى ئه‌و ژيانه‌ هه‌ژارييه‌ ده‌يگوزه‌راند، هه‌ركۆڵى نه‌داوه‌ تا دواساته‌كانى ژيانى خزمه‌تى  به‌مه‌قام و گۆرانى و هونه‌ر و كه‌لتوورى كوردى كرد ، سه‌لاح داوده‌ كه‌سايه‌تيه‌كى كه‌م دوو و هێمن و ده‌ست پاك و نه‌فس به‌رزبووه‌.
له‌دواى ڕاپه‌ڕينيشه‌وه‌ ، له‌لايه‌ن  كه‌ناڵه‌ ئاسمانييه‌كانه‌وه‌  تا له‌ژياندا بوو چه‌ندين به‌رنامه‌ى ديدارى هونه‌رييان  له‌گه‌ڵ  هونه‌رمه‌ند ئه‌نجامداوه‌ ، كه‌ جێى ستايش و به‌رزنرخاندنن .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ خێزانداره‌و له‌دواى خۆى كوڕه‌كانى   به‌تايبه‌ت ( عه‌باس و دلشاد ) ڕێگا پيرۆزه‌كه‌ى باوكيان گرتۆته‌ به‌رو شاره‌زايي و تواناى مه‌قام و به‌سته‌ بێژى له‌قوتابخانه‌ نه‌مره‌كه‌ى باوكيانه‌وه‌ فێربوون ،
له‌يه‌كه‌مين ساليادى دامه‌زراندنى  ناوه‌ندى عه‌لى مه‌ردان بۆ مه‌قام له‌شارى كه‌ركوك ، له‌هۆڵى (نه‌ورۆز ) به‌وبۆنه‌يه‌وه‌ ئاهه‌نگێك سازده‌كرێت و هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ وه‌ك هونه‌رمه‌ندێكى ‌ گه‌وره‌و شاره‌زا له‌و بواره‌دا بانگهێشتى ئه‌و ساڵياده‌ ده‌كرێت و به‌مه‌قامى (قه‌تارو خاوكه‌ر) و به‌سته‌ى ( ڕاوه‌ستاوه‌ له‌و بانه‌) به‌شدارى ده‌كات ،دواى ته‌واو بوون و هاتنه‌ خواره‌وه‌ى له‌سه‌ر شانۆ، به‌داخه‌وه‌ ته‌ندروستى تێكده‌چێت و ده‌يگه‌ننه‌ نه‌خۆشخانه‌ى ئازادى له‌شارى كه‌ركوك ، له‌كاتژمێر (8) ى شه‌وى هه‌مان ڕۆژ به‌هۆى جه‌ڵته‌ى دڵه‌وه‌ كۆچى دوايي ده‌كات،
به‌و كۆچه‌ كتوپڕه‌ى خه‌مێكى گه‌وره‌ى له‌نێو دڵ و ده‌روونى هه‌واداران و هونه‌رمه‌ندان و ئازيزان و خانه‌واده‌و بنه‌ماڵه‌كه‌يدا دروست كرد ، هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ته‌نها له‌خانه‌واده‌كه‌ى نه‌ڕۆيشت به‌ڵكو له‌ هونه‌رى كوردى و هه‌موو ميلله‌تى كورد ڕۆيشت ، نيشتمان و نه‌ته‌وه‌كه‌ى  سه‌ربه‌رزو به‌خته‌وره‌ به‌هونه‌ر و كه‌سايه‌تيه‌كه‌ى ، ئۆغرى خێر و دروود و سڵاو بۆگيانى پاكى هونه‌رى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده ‌و هونه‌رمه‌ندى باڵه‌بانژه‌ن ئه‌حمه‌د داوده‌ و ته‌واوى هونه‌رمه‌نده‌ كۆچكردووه‌كانى گه‌له‌كه‌مان  گڵكۆكانيان هه‌ميشه‌ چراخان و لێوڕيژبێت له‌ مه‌قامه‌ ڕه‌سه‌نه‌كانى گه‌رميان .
جه‌مالى ده‌لاك  17/3/2021 هه‌ولێر  
سه‌رچاوه‌ : (*1و5) ئاهێك بۆ مه‌رگى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ _ وشيار ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د _ گۆڤارى چلاواز ژماره‌ ( 39) ئايارى 2009 ، لاپه‌ڕه‌ (21) 
(*2 و 4) ديمانه‌ له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، جيهان به‌خش محه‌مه‌د كۆيي ، گۆڤارى ڕامان ژماره‌ ( 64) 5/10/2001، لاپه‌ڕه‌ (101) 
(*3) ناميلكه‌ى ڕازێك بۆ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ _ باكورى _ لاپه‌ڕه‌ (10)

( مه‌لا ئه‌نوه‌ر ) ( 1941 _ 14/1/1996)
Thumbnail

له‌ده‌سپێكی  یادی مامۆستا و هونه‌رمه‌ندێكی گه‌وره‌و ڕۆح سوك و كورد په‌روه‌ر و هونه‌ر خۆشه‌ویستی شاره‌ جوانه‌كه‌ی كۆیه‌ ( ئه‌نوه‌ر تاهیر ) كه‌به‌ (مه‌لا ئه‌نوه‌ر ) ناسراوه‌ ، ده‌بێت به‌ ئه‌مانه‌ته‌وه‌ ڕۆڵی  مامۆستا و هونه‌رمه‌ندانی ئه‌و شاره‌ له‌چوارچێوه‌ی تیپی مۆسیقای باواجی كۆیه، كه‌ خزمه‌تێكی جوان و پرشنگداریان به‌هونه‌ری موزیك و گۆرانی كردووه‌ ، به‌هه‌ستێكی پڕ له‌وه‌فاو خه‌مخۆرییه‌وه‌ لێیان بڕوانین و هه‌موو كات ستایش یان بكه‌ین بۆ ئه‌و مێژووه‌ لێوڕیژه‌ له‌ هونه‌ری ڕه‌سه‌ن وه‌ك ( مامۆستا و هونه‌رمه‌ند باكووری ،  هونه‌رمه‌ندان  زاهیر محه‌مه‌د ، سه‌ردار ئه‌حمه‌د و وریا ئه‌حمه‌د، و جان تۆماس... تاد )  .

1

هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر ، مۆسیقا ژه‌ن و ئاوازدارنه‌ر ومه‌قام ناس و گۆرانیبێژی نه‌ته‌وه‌كه‌مان و شاره‌ شیرینه‌كه‌ی كۆیه‌، ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ نه‌مره‌ی گه‌له‌كه‌مان ماوه‌ی (34) ساڵ خزمه‌تكردن وه‌ك مامۆستاو هونه‌رمه‌ند به‌به‌رده‌وامی به‌بێ ماندووبوون ، ڕێبوارێكی به‌ئه‌مه‌كی ڕێگا پیرۆزه‌كه‌ی هونه‌ربووه‌،  خاوه‌نی خه‌سڵه‌ته‌ جوانه‌كانی مرۆڤایه‌تی و هونه‌ری بووه‌ ، كه‌سێكی بێ فیز و دڵ  ناسك و میهره‌بان به‌خۆشه‌ویستیه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌ته‌ك ده‌وروبه‌ریدا كردووه‌ ، نه‌فس به‌رزو ته‌نها له‌ئاسۆی ڕووانیوه‌ كه‌ هونه‌ری نه‌ته‌وه‌كه‌ی بگاته‌ لوتكه‌، هه‌میشه‌ هانده‌رو دڵسۆزی قوتابیی و هاوڕێ هونه‌رمه‌نده‌كانی بووه‌.

مامۆستا و هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر خدر ، له‌ شاری كۆیه‌و  له‌نێوهاوڕێیان و هونه‌رمه‌ندان به‌ ( مه‌لا ئه‌نوه‌ر) ناوبانگی ده‌ركردووه‌ و ده‌ناسرێته‌وه‌ ، ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ له‌ ساڵی (1941) له‌گه‌ڕه‌كی ( قه‌ڵا) ی شاره‌كه‌ی ( حاجی قادر و ، ئه‌مین ئاغای ئه‌خته‌ر و سێوه ‌و تایه‌رتۆفیق و  باواجی  و هه‌یبه‌ سوڵتان ) چاوی هه‌ڵهێناوه‌و له‌ خانه‌واده‌یه‌كی ڕۆشنبیر هاتۆته‌ دنیاوه‌.

 بۆ وشه‌ی (مه‌لا) بۆته‌ پێشگری ناوه‌كه‌ی ؟

هونه‌رمه‌ند ده‌بێت مه‌لا بووبێت ، یان له‌ خانه‌واده‌و بنه‌ماڵه‌یه‌كی مه‌لازاده‌ هاتبێته‌ دنیاوه‌ ..!

هونه‌رمه‌ند  تازه‌ پێی ناوه‌ته‌وه‌ یه‌ك ساڵی ته‌مه‌نییه‌وه‌باوكی جل و به‌رگێكی سپی  و كڵاوێكی سپی بۆده‌كڕێت، مه‌به‌ستی ئاماده‌كردنی بۆئه‌وه‌ی ( سوونه‌تی) بكه‌ن، دایكی جل و به‌رگه‌سپییه‌كه ی له‌به‌ر ده‌كات و كڵاوه‌كه‌ی ده‌كاته‌ سه‌ری ، ووردیله‌و جوان له‌ناو ماڵدا دێت و ده‌ڕوات ، دایكی له‌سۆونگه‌ی سۆزی دایكانه‌وه‌هه‌رلێی ده‌ڕوانێ كه‌ كۆرپه‌كه‌ی چه‌ند شیرین و جوانه‌ به‌و پۆشاك و كڵاوه‌ سپییه‌وه‌،دایكی ڕوو ده‌كاته‌ باوكی هونه‌رمه‌ند و ده‌ڵێت ئه‌نوه‌ر خوا عومری بدات و گه‌وره‌ بێت  حه‌ز ده‌كه‌م ببێته‌ ( مه‌لا) ، له‌و ساته‌وه‌ له‌ناو خانه‌واده‌و ته‌واوی خزم و كه‌س و كاره‌كه‌یه‌وه‌ به‌ مه‌لا بانگی ده‌كه‌ن و ، ‌ ئه‌و پێشگری (مه‌لا) یه‌ ده‌خه‌نه‌ پاڵ ناوه‌كه‌ی و ده‌بێته‌ ( مه‌لا ئه‌نوه‌ر) .

2

هونه‌رمه‌ند ده‌خرێته‌ به‌ر خوێندن ، قۆناغی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی له‌شاری كۆیه‌ ته‌واو ده‌كات ، له‌ساڵی (1959) ڕووده‌كاته‌ شاری به‌غدا به‌مه‌به‌ستی درێژه‌دان به‌خوێندن و له‌ په‌یمانگای هونه‌ره‌جوانه‌كانی به‌غدا وه‌رده‌گیرێت، هونه‌رمه‌ند مه‌لا ئه‌نوه‌ر یه‌كه‌م قوتابییه‌كی كورده‌ له‌په‌یمانگای هونه‌ره‌ جوانه‌كان ئامێری ( قانوون) به‌شێوه‌ی ئه‌كادیمی ده‌خوێنێ و فێرده‌بێت.

بۆ هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر، ئامێری ( قانوون) ی هه‌ڵبژاردووه‌ ..؟!

له‌و ساڵانه‌دا(1959) كه‌ هونه‌رمه‌ند له‌په‌یمانگای هونه‌ره‌ جوانه‌كان وه‌رگیراوه‌ ، له‌هه‌موو كوردستان ژه‌نیارێكی ئامێری قانوون نه‌بووه‌، ته‌نانه‌ت له‌ناو تیپه‌ مۆسیقییه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كوردستان ژه‌نیاری ئه‌و ئامێره‌ نه‌بووه‌یان كه‌مبووه‌ ، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ په‌یوه‌ندیم كرد به‌ هونه‌رمه‌ند و ژه‌نیاری ئامێری( ڤیۆلۆن)  مامۆستا ( زاهیر محه‌مه‌د) به‌لوتفه‌وه‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ی داینه‌وه‌ و هه‌ندێك زانیاری زیاتری خسته‌ سه‌ر خه‌رمانی هونه‌ری هونه‌رمه‌ند مه‌لا ئه‌نوه‌ر ( سه‌ره‌تا هونه‌رمه‌ندی كۆچكردوو به‌ گۆرانی ده‌ستیپێكرد ، دوای ئه‌وه‌ی له‌ به‌غدا وه‌رگیراین كۆمه‌ڵێك كه‌سایه‌تیی بووین له‌شاره‌كانی كوردستان وه‌ك ( مه‌لا ئه‌نوه‌ر ، من ، له‌كۆیه‌ ، فه‌ره‌یدون دارتاش و ئه‌لبێرت تیغان ..له‌سلێمانی ، یه‌حیا مه‌رجان ، ئه‌حمه‌د خدر ( ئه‌حمه‌د شه‌نگه‌ ) له‌هه‌ولێر ، و حه‌سه‌ن حسێن له‌ هه‌ڵه‌بجه‌) سه‌ره‌تا مه‌لا ئه‌نوه‌ر له‌به‌شی (كلارنێت ) وه‌رگیرا ، ماوه‌یه‌ك ده‌وامی كرد له‌وبه‌شه‌ ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هونه‌رمه‌ند مه‌لا ئه‌نوه‌ر جگه‌ره‌كێشێكی بێ ئه‌ندازه‌بوو ، ئامێری كلارنێتیش ، یه‌كێكه‌ له‌و ئامێره‌ هه‌واییانه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ندی ژه‌نیار پێویستی به‌سینه‌یه‌كی پاكه‌ تابتوانێت ئه‌و ئامێره‌ بژه‌نێ ، مامۆستای به‌شی كلارنێت ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌ نه‌بم خه‌ڵكی ( چیك ) ناوی ( كۆبنتێستا ) بوو، چه‌ند جارێك هۆشداری دابوو به‌مه‌لا ئه‌نوه‌ر كه‌ واز له‌جگه‌ره‌ بهێنێ ئینجا ده‌توانێت به‌سه‌ركه‌وتویی ئه‌و ئامێره‌ بژه‌نێت ، مه‌لا ئه‌نوه‌ریش هه‌رچی ده‌كرد نه‌یده‌توانی واز له‌جگه‌ره‌كه‌ بێنێ ، تا مامۆستاكه‌ی چۆته‌ لای ڕاگری په‌یمانگاو وتوویه‌تی من ئه‌و قوتابییه‌م ناوێت..! ئێمه‌ له‌به‌شی ناوخۆیی له‌یه‌ك ژووردا بووین ، مه‌لا ئه‌نوه‌ر هاته‌وه‌ نیگه‌ران بوو ، وتی مامۆستاكه‌م منی ناوێت له‌به‌رئه‌وه‌ی جگه‌ره‌ ده‌كێشم ، منیش پێم ووت مه‌لا ئه‌نوه‌ر بۆ ئامێرێكی دیكه‌ هه‌ڵنابژێریت..؟ وتی نازانم چی هه‌ڵبژێرم..؟!

3

پێم ووت بۆ ناچیته‌ به‌شی ( قانوون) ئه‌و ئامێره‌ له‌كوردستان نییه‌و ئه‌گه‌ر ئێمه‌ش ده‌رچووین له‌په‌یمانگا بێگومان تیپی مۆسیقا داده‌مه‌زرێنین و پێویستیمان به‌و ئامێره‌ ده‌بێت ، به‌پێشنیاره‌كه‌م ڕازی بوو، چووه‌ به‌شی قانوون و مه‌لا ئه‌نوه‌ر یه‌كه‌م قوتابی كوردبوو كه‌ بڕوانامه‌ی له‌و ئامێره‌ به‌ده‌ست هێنا، به‌یه‌كه‌وه‌ په‌یمانگامان ته‌واو كرد و گه‌ڕاینه‌وه‌ كوردستان ، ئه‌و ماوه‌یه‌ك له‌شاری كه‌ركوك بوو به‌مامۆستا و دواتر گه‌ڕایه‌وه‌ شاری كۆیه و تائه‌و ڕۆژه‌ی گیانی سپارد ئێمه‌ هاوڕێ و برا بووین پێكه‌وه‌ هیچ كات ناتوانم دڵسۆزیی و لێهاتوویی و توانای هونه‌ری له‌یاد بكه‌م) (*1)

دوای سێ ساڵ به‌رده‌وامبوون له‌خوێندن بڕوانامه‌ به‌ده‌ست دێنێت واته‌ له‌ساڵی (1962) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كوردستان و له‌هه‌مان ساڵدا له‌ قوتابخانه‌ی ( غه‌زالی ) له‌شاری كه‌ركوك داده‌مه‌زرێت و ده‌بێته‌ مامۆستای هونه‌ر، له‌و كاته‌شدا له‌شاری كه‌ركوك  تیپێكی مۆسیقا به‌ناوی تیپی مۆسیقای سۆلاڤ،سه‌رقاڵی كارو چالاكییه‌ هونه‌رییه‌كانیان ده‌بن، ئه‌م تیپه‌ مۆسیقیه‌ له‌ساڵی (1958) به‌هه‌وڵ و تێكۆشانی كۆمه‌ڵیك هونه‌رمه‌ندی دڵسۆز داده‌مه‌زێت ، ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌رانی تیپی مۆسیقای سۆلاڤ ( ڕه‌مه‌زان زامدار ، عه‌بدولئیلا محێدین محه‌مه‌د، سه‌لاح عه‌باس ، شه‌وكه‌ت ڕه‌شید و قادر مه‌ردان و  عه‌لی عه‌زیز) ئه‌م تیپه‌ مۆسیقییه‌ له‌شاره‌ دێرینه‌كه‌ی كه‌ركوك ڕۆڵێكی به‌رچاو و گرنگی هه‌بووه‌ له‌ پێشخستنی هونه‌ری موزیك و گۆرانی، هونه‌رمه‌ند  ئه‌نوه‌ر تاهیر پێوه‌ندی ده‌كات به‌ تیپی ناوبراوه‌و چونكه‌ له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند ( قادر مه‌ردان ) له‌په‌یمانگاوه‌ له‌شاری به‌غدا پێوه‌ندی  هاوڕێیانه‌ی هه‌بووه‌ ، هونه‌رمه‌ند قادر مه‌ردان ساڵێك پێش  هونه‌رمه‌ند مه‌لا ئه‌نوه‌ر بووه‌ له‌په‌یمانگا ، ده‌بێته‌ ئه‌ندامی تیپی مۆسیقای سۆلاڤ، بۆزانیاری زیاتر پێوه‌ندیم كرد به‌ هونه‌رمه‌ند و شاعیر  ( ڕه‌مه‌زان زامدار )  سه‌باره‌ت به‌ هونه‌رمه‌ند دواو  وتی : ( هونه‌رمه‌ند مه‌لا ئه‌نوه‌ر یه‌كێك بوو له‌ هونه‌رمه‌نده‌ دڵسۆز و ده‌ست و دڵ و داوێن پاك و خاوه‌ن گوێیه‌كی مۆسیقی به‌هێز  و خه‌مخۆری هونه‌ری نه‌ته‌وه‌كه‌ی ، مه‌لا ئه‌نوه‌ر نه‌ك به‌ته‌نیا ڕۆحی تیپی مۆسیقای سۆلاڤ بووبێت به‌ڵكو ڕۆحی هه‌موو تیپه‌ مۆسیقییه‌كانی كوردستان بوو ، خاوه‌نی ڕۆحیه‌تێكی به‌رزی هاوكاری ‌بوو، ماندووبوونی نه‌ده‌زانی، قسه‌خۆش و هه‌میشه‌  به‌ ده‌م به‌خه‌نده‌و نوكته‌و سیما میهره‌بانه‌كه‌یه‌و كاره‌كانی ئه‌ستۆی ڕاده‌په‌ڕاند، ژه‌نیارێكی لێهاتوو و كارامه‌و ئاواز دانه‌رێكی باشیش بوو ، بۆنموونه‌ ، یه‌كه‌م كاری هونه‌رمه‌ندی كۆچكردوو ( عه‌لی عه‌زیز)  گۆرانییه‌ك بوو به‌ناوی  ( بۆئه‌و یاره‌ لێم زیزه‌)  له‌هۆنراوه‌ی من و ئاوازی  هونه‌رمه‌ند مه‌لا ئه‌نوه‌ر بوو ، هه‌روه‌ها ئاوازێكی دیكه‌ كه‌ زۆر خۆش بوو ئه‌ویش گۆرانییه‌كه‌ به‌ناوی ( هه‌رتۆم خۆش ئه‌وێ) له‌ هۆنراوه‌ی  به‌نده‌و  ئاوازی هونه‌رمه‌ند مه‌لا ئه‌نوه‌ره‌ ، كه‌له‌م ساڵانه‌ی پێشوو هونه‌رمه‌ند كاكه‌ حه‌مه‌ ڕه‌ووف به‌ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌ی  خوێندوویه‌تی) (*2)

4

هونه‌رمه‌ند له‌شاری كه‌ركوك وانه‌ی هونه‌ر به‌قوتابییه‌كانی ده‌ڵێته‌وه‌و له‌هه‌مانكاتیشدا له‌ گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندانی تیپی مۆسیقای سۆلاڤ درێژه‌ به‌كاری هونه‌ری ده‌دات ، په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌و  و دۆستانه‌و برایانه‌ له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند( شه‌وكه‌ت ڕه‌شید 1933_ 17/4/1991)  درووست ده‌كات ، ئه‌وپه‌یوه‌ندییه‌ دواتر ده‌بێته‌ په‌یوه‌ندی خانه‌واده‌یی ،سه‌باره‌ت به‌و په‌یوه‌ندییه‌ لێوان لێوه‌ له‌ خۆشه‌ویستی و برایانه‌ی نێوان هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند ، مامۆستا و هونه‌رمه‌ند و نووسه‌ر ( باكووری) به‌وشێوه‌ خوێندنه‌وه‌ ده‌كات بۆ هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند (هونه‌رمه‌ندی نازدار مه‌لا ئه‌نوه‌ر ، هاوڕێیه‌كی دێرینی هونه‌رمه‌ند شه‌وكه‌ت ڕه‌شید بوو، قه‌ت و قه‌ت ڕوو گرژییان له‌یه‌كتر نه‌بینیوه‌ ، شه‌وكه‌ت ڕه‌شید و مه‌لا ئه‌نوه‌ر ، دوو جه‌سته‌ی جیاجیا  بوون، به‌ڵام یه‌ك ڕۆح و یه‌ك هیوا و یه‌ك ته‌بیعه‌تییان هه‌بوو، شه‌وكه‌ت ڕه‌شید چاكترین كلارنێت ژه‌نی سه‌رده‌می خۆی بوو ، له‌پاش ( قادر دیلان) ، مه‌لائه‌نوه‌ر ( ئه‌نوه‌ر تاهیر) چاكترین ( قانوون) ژه‌ن و مه‌قامزان بوو، تاكو ئه‌مڕۆش جارێ یه‌كێكی تر وه‌ك خۆی نه‌هاتووه‌ ،به‌ڵام من پێشبینیم به‌وه‌ی  كه‌ كاك ( زانا) ی كوڕی مه‌لا ئه‌نوه‌ر له‌زه‌مانێكی نزیكی داهاتووبتوانێ شوێنی باوكی بگرێته‌وه‌، مه‌لا ئه‌نوه‌ر بچووبایه‌ كه‌ركوك له‌ماڵی شه‌وكه‌ت ڕه‌شید ده‌مایه‌وه‌ ، شه‌وكه‌ت ڕه‌شیدیش بچووبایه‌ كۆیه‌ له‌ماڵی مه‌لا ئه‌نوه‌ر شوێنی حه‌وانه‌ی ده‌بوو)(*3)

 له‌ساڵی (1963) له‌سه‌ر هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی له‌شاری كه‌ركوك ده‌ستگیر ده‌كرێت و ده‌خرێته‌ زیندانه‌وه‌، دوای ماوه‌یه‌ك هونه‌رمه‌ند ئازادده‌كرێت، له‌ساڵی (1964) له‌شاری كه‌ركوك ژیانی هاوسه‌ری پێكدێنێت، به‌رهه‌می ئه‌و هاوسه‌رگیرییه‌ ( دوو كوڕو سێ كچه‌) .

5

سه‌باره‌ت به‌ كارو تێكۆشانه‌ هونه‌رییه‌ به‌رده‌وامه‌كانی هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر ، نووسه‌ر و ئه‌رشیف پارێز ( جیهانبه‌خش كۆیی) نوسیویه‌تی ( له‌ساڵی (1957_ 1958) كاتێ كۆمه‌ڵه‌ی بوژانه‌وه‌ی هونه‌ره‌جوانه‌كانی كورد له‌كۆیه‌ دامه‌زرا،كه‌ئه‌وسا مامۆستایان ( باكووری ، سه‌ردار ئه‌حمه‌د ، زاهیر محه‌مه‌د، نه‌شئه‌ت حه‌مید ، جان تۆماس ، ئه‌كره‌م باقی ، بیلال به‌هائه‌دین) ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ بوون ، مامۆستا ئه‌نوه‌ر ئه‌ندامێكی چالاكی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ بوو، دوای ئه‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌ بوو به‌ تیپی باواجی كۆیه‌ له‌وێش هونه‌رمه‌ند مه‌لا ئه‌نوه‌ر له‌ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری بوو ، به‌رده‌وام كاری هونه‌ری گۆرانی و مۆسیقا له‌ كۆیه‌ پێشكه‌ش‌ ده‌كرد و به‌ تیپه‌ باشه‌كانی كوردستان داده‌نرا، ئه‌وه‌بوو له‌   (1/3/1972) له‌وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری عێراق مۆڵه‌تی یاسایی پێدرا ، هه‌ر له‌و ساڵه‌دا توانیان له‌ستۆدیۆی ژماره‌ (2) ی ته‌له‌فزیۆنی به‌غدا(11) گۆرانی ڕاسته‌وخۆ تۆماربكه‌ن.(*4) 

هونه‌رمه‌ند كاتێك قوتابی په‌یمانگای هونه‌ره‌جوانه‌ی به‌غدا ده‌بێت له‌ته‌ك هونه‌رمه‌ند (زاهیر محه‌مه‌د) ی هاوڕێ و هاوشاری ، ده‌چنه‌ ڕادیۆی كوردی به‌غدا به‌مه‌به‌ستی تۆماركردنی كاری هونه‌ری ، له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌رده‌نگخۆش و به‌هره‌مه‌ندێك ڕووی له‌ ڕادیۆی ناوبراو كردبێت سه‌ره‌تا له‌لایه‌ن لیژنه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌نگی تاقیكراوه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن چه‌ند هونه‌رمه‌ندێكه‌وه‌ ، له‌و كاته‌دا مامۆستای مه‌قامات و به‌سته‌ی كوردی ( عه‌لی مه‌ردان  و ئه‌حمه‌د خه‌لیل و نازم نه‌عیم) هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر وه‌ك گۆرانیبێژ ڕه‌زامه‌ندی ده‌ده‌ن كه‌ گۆرانی بۆتۆماربكه‌ن ، له‌هه‌مان ڕۆژدا هونه‌رمه‌ند ( عه‌بدوڵڵا دڵسۆز1936 _7/5/2004) یش قبوڵ ده‌كرێت، هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر  و عه‌بدوڵڵا دلسۆز چه‌ند گۆرانییه‌ك بۆڕادیۆ تۆمارده‌كه‌ن  گۆرانییه‌كان له‌ئاوازی هونه‌رمه‌ند( زاهیر محه‌مه‌د) ده‌بن.

دوای مانه‌وه‌ی ماوه‌ی (5) ساڵ له‌شاری كه‌ركوك ، هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر له‌‌ساڵی (1967)  به‌یه‌كجاری ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ شارو زێده‌كه‌ی خۆیی و وانه‌ی هونه‌ر به‌ منداڵانی شاره‌كه‌ی خۆی ده‌ڵێته‌وه‌و له‌هه‌مان كاتیشدا ئه‌ندامێكی چالاكی تیپی مۆسیقای باواجی كۆیه‌  ده‌بێت.

6

تیپی مۆسیقای باواجی كۆیه‌، ئه‌وتیپه‌ مۆسیقییه‌ی هاوشانی تیپی مۆسیقای مه‌وله‌وی و سلێمانی و سۆلاڤی شاری كه‌ركوك و تیپی هونه‌ری هه‌ولێر ، به‌رده‌وام له‌به‌خشش و چالاكی هونه‌ری به‌رزو جواندابوون و به‌رده‌وام كاری هونه‌ری به‌رزیان پێشكه‌ش به‌ هونه‌ری موزیك و گۆرانی كوردی كردووه‌ ، بۆهه‌میشه‌ كاره‌ هونه‌رییه‌كانی تیپی مۆسیقای باواجی جێی به‌رزنرخاندن
وشانازییه‌، له‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنیانه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌كانیان به‌پیرۆزی ماونه‌ته‌وه‌و مۆركی ره‌سه‌نه‌تایه‌تی ده‌شتی كۆیه‌و كوردستانیان پێوه‌دیاره و خاوه‌نی ئاوازی ناوازه‌و داهێنه‌رانه‌ن.‌

 هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر به‌شێك له‌و مێژووه‌ پرشنگداره‌ی تیپی مۆسیقای باواجی كۆیه‌ی پێده‌بڕێت و هونه‌رمه‌ندێكی ده‌ست و په‌نجه‌ زێڕین و به‌ئه‌مه‌كی تیپی ناوبراو بووه‌ ، جیا له‌كاری ژه‌نینی ئامێری قانوون و ئاواز دانان بۆ هۆنه‌رمه‌ندان نموونه‌ی ئه‌و كاره‌ هونه‌رییه‌ی ئاواز بۆ گۆرانی ( بۆ بتبینم به‌غه‌مناكی) له‌ خوێندنی ( وریا عوسمان)  ، خودی هونه‌رمه‌ندیش چه‌ند گۆرانییه‌كی  خۆشی له‌گه‌ڵ تیپی باواجی كۆیه‌ تۆماركردووه‌، له‌هه‌مانكاتیشدا مه‌قامناسێكی بێ وێنه‌ بووه‌ و  گوێیه‌كی هه‌ستیاری مۆسیقای هه‌بووه‌، هه‌روه‌ها ڕه‌خنه‌گرێكی داهێنه‌رانه‌ی ڕاستگۆ بووه‌ ، له‌وباره‌یه‌وه‌  هونه‌رمه‌ند ( سه‌لاح محه‌مه‌د) پێی ڕاگه‌یاندم ( به‌ڕه‌حمه‌ت بێت مه‌لا ئه‌نوه‌ر به‌ته‌مه‌ن له‌من گه‌وره‌تر بوو، هیچ ووشه‌یه‌كم‌ بۆ نادۆزرێته‌وه‌ كه‌ من بتوانم باس له‌گه‌وره‌یی و دلسۆزیی و خه‌مخۆریی و توانای هونه‌ری مه‌لا ئه‌نوه‌ر بكه‌م ، ئه‌وه‌نده‌ ده‌ڵێم به‌ڕاستی مه‌قام ناس بوو، من چه‌ند جارێك له‌دانیشتنی دۆست و یاران و هونه‌رمه‌ندانی تیپ كۆده‌بووینه‌وه‌و ئاهه‌نگ و به‌زم و  گۆرانی و مۆسیقا ، بۆنموونه‌ له‌ یه‌ك دووجار من مه‌قام و گۆرانیم گووت ، ئه‌وه‌نده‌ ڕاستگۆ بوو له‌گه‌ڵ خۆیی و هونه‌ره‌كه‌یی و به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ، به‌سه‌رنجه‌كانی منی به‌ئاگاده‌هێنایه‌و ده‌یخستمه‌ سه‌ر ڕێگا ڕاسته‌كه‌، جارێك مه‌قامێكم خوێند، ڕاسته‌وخۆ هاته‌ ده‌نگ و پێی وتم ئه‌و تۆنه‌ به‌رزه‌ كه‌مێك وه‌ره‌ خواره‌وه‌ ئینجا بیڵێ، و ڕاسته‌وخۆ  له‌ مه‌قامه‌كه‌ش دووا ، جارێكی دیكه‌ له‌دوای ڕاپه‌ڕین له‌و كه‌م ده‌رامه‌تییه‌ هونه‌رییه‌ و زۆر به‌هه‌ژارانه‌  دوو سروودم تۆماركرد ، هه‌ندێك برا كه‌وتنه‌ گازانده‌و ڕه‌خنه‌ لێم ، منیش وتم هه‌قتانه‌ به‌ڵام ئه‌گه‌ر ده‌زانن چۆن و به‌شێوه‌یه‌ك تۆمارم كردووه‌ ، به‌ڵام مه‌لا ئه‌نوه‌ری ڕه‌حمه‌تی پێی وتم ئافه‌رین و ده‌ستت خۆش بۆ ئه‌و دووكاره‌ به‌رده‌وامه‌ و با ڕه‌خنه‌ی خه‌ڵكی نه‌تڕوخێنێ ، له‌ ڕوانگه‌ هونه‌رییه‌كه‌وه‌ گوێبیستی بووم زۆر چاكت خوێندووه‌، مه‌به‌سته‌كه‌م ئه‌وه‌بووه‌ هیچ كات  نه‌یده‌ڕووخانی و ئه‌و هه‌سته‌ به‌رزه و ڕووحیه‌ته‌ هاوكارییه‌ی تێدابوو ده‌یوست هونه‌رمه‌ند به‌دروستی په‌روه‌رده‌بكرێت) (*5)‌

9

هونه‌رمه‌ندێك خاوه‌نی ئه‌و هه‌موو خه‌سڵه‌ته‌ جوانانه‌ بێت ، هه‌رگیز نامرێت و كه‌سایه‌تی و هونه‌ره‌كه‌ی بۆ هه‌میشه‌ له‌نێو دڵی خه‌ڵكه‌كه‌یدا به‌ پیرۆزی ده‌مێنێته‌وه‌، مه‌لا ئه‌نوه‌ری هونه‌رمه‌ند له‌ماوه‌ی ژیانی هونه‌رییدا ، زۆر هونه‌رمه‌ندی پێگه‌یاندووه‌ ، ستوونێكی گرنگ و پته‌وی تیپه‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی باواجی كۆیه‌ بوو ، هه‌ركه‌سێك‌ ڕۆژێك ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ ڕۆح سووك و زمان شیرینه‌یان دیبێت یان ناسیبێت مه‌حاڵه‌ بتوانن فه‌رامۆشی بكه‌ن،مامۆستا و هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر له‌ڕێكه‌وتی (14/1/1996) ماڵئاوایی له‌ ژیان و هونه‌ر ده‌كات ، به‌كۆچی دوایی هونه‌رمه‌ند كه‌لێنێكی گه‌وره‌ له‌ له‌بواری هونه‌ری مۆسیقاو گۆرانی له‌شاری كۆیه‌و كوردستاندا دروست ده‌بێت ، ته‌رمی پیرۆزی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ گه‌وره‌یه‌ له‌شاری كۆیه‌ به‌خاك ده‌سپێردرێت،هه‌زاران سڵاو له‌گیانی پاكی هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر و سه‌ردار ئه‌حمه‌د) و هه‌موو هونه‌رمه‌ندانی شاری كۆیه‌و كوردستان گڵكۆكانیان هه‌میشه‌ چراخان و لێوڕیژ بێت له‌ مه‌قام و به‌سته‌ی ڕه‌سه‌نی نه‌ته‌وه‌كه‌مان ، له‌دوای خۆی (  دوو كوڕ و سێ كچ) ی به‌جێهێشتووه‌ ، هه‌موو منداڵه‌كانی ده‌نگیان خۆشه‌،‌ به‌ڵام ته‌نها كاكه‌ ( زانا) ی كوڕی ڕێبوارێكی به‌ئه‌مه‌كی ریگا پیرۆزه‌كه‌ی باوكییه‌تی و هیوای سه‌رفرازی و ڕێگا رۆشنی بۆده‌خوازم ،  شاره‌ ئازیزه‌كه‌ی كۆیه‌ هیچ كات خه‌سڵه‌ته‌ جوانه‌كانی خۆی له‌ده‌ست نه‌داوه‌و هه‌میشه‌ به‌چاوی ڕێزه‌و له‌ كه‌سایه‌تیه‌كانی خۆی ڕوانیوه‌ ، چونكه‌ ئه‌و مرۆڤانه‌ی له‌و ژینگه‌ جوانه‌ی كۆیه‌دا په‌روه‌رده‌بوون ته‌نها بۆ شاری كۆیه‌ نه‌بووه‌ به‌ڵكو سوود و توانا و لێهاتووییان وه‌ك چرایه‌كی ڕۆشن ، تیشكه‌كانیان بۆ هه‌موو كوردستان بووه‌ ، وه‌ك ڕیزگرتن له‌مێژووی پڕ به‌خششی هونه‌رمه‌ند ئه‌نوه‌ر تاهیر ( مه‌لا  ئه‌نوه‌ر ) له‌ساڵی (2006) ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ به‌یه‌كێك له‌ناوداره‌كانی شاری كۆیه‌ ده‌ست نیشان كراوه‌.

جه‌مالی ده‌لاك  (6/6/2021)

سه‌رچاوه‌ : (*1) په‌یوه‌ندی ته‌له‌فۆنی له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند (زاهیر محه‌مه‌د) یه‌ك شه‌ممه‌(6/6/2021)

(*2) په‌یوه‌ندی ته‌له‌فۆنی  له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند و شاعیر ( ڕه‌مه‌زان زامدار _ كه‌ركوك) به‌نده‌ش له‌ هه‌ولێره‌وه‌ ، شه‌ممه‌ 5/6/2021.

(*3) كتێبی گۆرانیبێژه‌ نه‌مره‌كان  . باكووری ، به‌شی دووه‌م ، لاپه‌ڕه‌ ( 197)

 (*4) گۆڤاری ڕامان  ، ژماره‌  (31)  له‌ (5ی كانوونی دووه‌م 1999)  ساڵیادی   (مه‌لا ئه‌نوه‌ر ) ی هونه‌رمه‌ند ، جیهانبه‌خش كۆیی ، لاپه‌ڕه‌ (224 )

(*5) په‌یوه‌ندی ته‌له‌فۆنی له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند ( سه‌لاح محه‌مه‌د) یه‌ك شه‌ممه‌ 6/6/2021

هه‌روه‌ها سوپاسی بێ پایانم بۆ هونه‌رمه‌ند زانا مه‌لا ئه‌نوه‌ر كوڕی هونه‌رمه‌ند مه‌لا ئه‌نوه‌ر كه‌ هه‌ندێ زانیاریم لێوه‌رگرتووه‌، به‌سوپاسێكی زۆره‌وه‌ بۆ هه‌ردوو مامۆستا وهونه‌رمه‌ند ( وریا ئه‌حمه‌د و زاهیر محه‌مه‌د) وێنه‌كان له‌ئه‌رشیفی ئه‌و دوو هونه‌رمه‌نده‌وه‌ وه‌رگیراون ( جه‌مالی ده‌لاك)