هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌نى جزیرى خۆشخوان و ده‌نگێكى ڕه‌سه‌ن و پارێزه‌رى لاوك سترانى كوردى

Thumbnail

ده‌نگێكى خۆڕسك و بێخه‌وه‌ش و  دره‌وشاوه‌ى هونه‌رى ميللى له‌بوارى مه‌قام و به‌سته‌دا ، له‌ده‌رگاى بيرو هۆشم وهانم ده‌دا كه‌ پێنووس بگرمه‌ ده‌ست و يادێك له‌و هونه‌رمه‌نده‌ هه‌ژار و نه‌دار و فره‌ به‌خششه‌ به‌گه‌نجينه‌ى هونه‌رى ئاواز و مه‌قام و به‌سته‌ى كوردى بخه‌مه‌ سه‌ركاغه‌ز، هه‌رچه‌ند ده‌كه‌م نازانم له‌به‌ر ده‌وڵه‌مه‌ندى هونه‌ره‌  ڕه‌سه‌نه‌كه‌ى له‌كوێوه‌ ده‌ست پێبكه‌م .


كاتێك گه‌ره‌كمان بێت باس له‌ژيان و كاره‌ هونه‌رييه‌كانى  هونه‌رمه‌ند ( سه‌لاح داوده‌ ) بكه‌ين ، ناوێكى دره‌وشاوه‌و مامۆستاى ، مامۆستاى مه‌قام و به‌سته‌ى كوردى ( عه‌لى مه‌ردان ) دێته‌ پێشه‌وه‌ ئه‌ويش ( خدر بارام چاوه‌ش ) باپيرى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌يه‌ ، 
گه‌وره‌ هونه‌رمه‌ندى نه‌ته‌وه‌كه‌مان  مامۆستا عه‌لى مه‌ردان هيچ كات نه‌يشاردۆته‌وه‌ و هه‌ميشه‌ به‌ڕاشكاوى و ئه‌مانه‌ته‌وه‌ ئه‌و ڕاستييه‌ى دركاندووه‌ وتوويه‌تى من قوتابى (خدر بارام چاوه‌ش ) م، سه‌لاح داوده‌ى هونه‌رمه‌ند پێمان ده‌ڵێت ( ئانێ مامۆستا عه‌لى مه‌ردان زانى  من نه‌وه‌ى خدر بارامى چاوشم ، پێمى وت كاكه‌ من له‌ باباى تۆوه‌ فێر ئه‌م مه‌قامێله‌ بيم و ئێوه‌ گشتان گۆرانيوێژ و مه‌قاموێژن) (*1)  گڵكۆكه‌ت غه‌ريقى ڕه‌حمه‌ت بێت مامۆستا عه‌لى مه‌ردان ، بزانن به‌چ زمانێ شيرينى گه‌رميانى ئه‌و ڕاستييه‌ى دركاندووه‌ .
ڕه‌گ و ڕيشه‌ى هونه‌رى مه‌قامبێژى  و گۆرانيبێژى ( خدر بارام چاوه‌ش ) ڕه‌گى  له‌ناو خانه‌واده‌و بنه‌ماڵه‌كه‌يدا داكوتاوه‌ و ڕيشاڵى ڕه‌گه‌كانى درێژ بۆته‌وه‌و په‌ل و پۆى هاويشتووه‌ تاگه‌يشتۆته‌ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، ئه‌ويش زۆر به‌ئه‌مانه‌ته‌وه‌ ئه‌و په‌يامه‌ پيرۆزه‌ى تا دواساته‌كانى ژيانى پاراست و  زۆر زه‌حمه‌ت و جه‌ورى كێشا  تا گه‌ياندييه‌  گه‌نجينه‌ى هونه‌رى مه‌قام و به‌سته‌ى نه‌ته‌وه‌كه‌ى .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، خاوه‌ن ده‌نگێكى ڕه‌سه‌ن و هه‌ڵقوڵاوى ناوچه‌يه‌كى فراوان و گرنگ و لانكه‌ى ( ئه‌ڵلاوه‌يسى و قه‌تار و خاوكه‌ر و خورشيدى و ئاى ئاى ) له‌ڕێي ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌كه‌يه‌وه‌ پانتاييه‌كى فراوانى له‌ته‌واوى كوردستان داگير كردووه‌ ، ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ خۆڕسك و نه‌خوێنده‌واره‌ى نه‌ته‌وه‌كه‌مان ، هه‌مووكات به‌و پۆشاكه‌ ( كه‌واو سه‌ڵته‌ ) و سيماى بێ نازو ده‌م و دووى شيرينى و ئاوازه‌ به‌سۆزه‌كانى ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ هونه‌رمه‌ندێكى بێ فيزو ساده‌و خاكى، زاده‌ى نه‌ته‌وه‌يه‌كى بنده‌سته‌ و هه‌ميشه‌ له‌ژێر چه‌وسانه‌وه‌ى نه‌ته‌وايه‌تى و چينايه‌تيدا ناڵاندوويه‌تى .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌  له‌ ( ئه‌لبوسه‌باح ) ه‌وه‌   بۆ  ناوه‌ندى عه‌لى مه‌ردان بۆ مه‌قام .....!
مامۆستا و هونه‌رمه‌ند (وريا ئه‌حمه‌د ) له‌ ديدارێكيدا له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند (ناسرى ڕه‌زازى ، ساڵى 1984 دا  ده‌ڵێت ( بۆم هه‌يه‌ بڵيم چۆله‌كه‌ى سه‌رگوێسوانه‌كه‌شيان  له‌ هى خه‌ڵكى دى ده‌نگ خۆشتر بوونه‌ ) ئه‌و ده‌سته‌واژه‌يه‌  پڕاوپڕى  ژيانى هونه‌رى  بنه‌ماڵه‌ى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌يه‌ ، هونه‌رمه‌ند  ( سه‌لاح محه‌مه‌د خدر بارام چاوه‌ش) ناسراو به‌ ( سه‌لاح داوده‌ ) ، له‌خانه‌واده‌يه‌كى هه‌ژارى گه‌رميان و لێوان لێو له‌ هونه‌رى مه‌قامبێژى و ده‌نگخۆشيي ،  له‌ ناحيه‌ى ( ئه‌لبوسه‌باح) ى سه‌ربه‌شارۆچكه‌ى ( توزخورماتوو) له‌ساڵى (1941) به‌دنيا هاتووه‌،په‌روه‌ردگار منداڵێك ده‌به‌خشێت به‌خانه‌واده‌ى (محه‌مه‌د خدر) ئه‌و پياوه‌ى وه‌ك ميرات به‌هره‌ى ده‌نگخۆشيي و لێزانى و شاره‌زايي له‌ باوكيه‌وه‌ بۆ ماوه‌ته‌وه‌،هه‌موو ئه‌و خه‌سڵه‌ته‌ هونه‌رييه‌ پڕ چێژانه‌ له‌گه‌ڵ گه‌وره‌بوونى سه‌لاح وه‌ك ئه‌مانه‌تێك ڕێنوێنى ده‌كات و فێرى ده‌كات و هه‌ميشه‌ هانى ده‌دات، تا ئه‌و ڕێگا پيرۆزه‌ى مه‌قامبێژى و به‌سته‌بێژى كوێر نه‌بێته‌وه‌ و، مۆركى ڕه‌سه‌نايه‌تيه‌ ميللييه‌كه‌ ڕۆشن و به‌رده‌وام بێت . 
به‌هۆى ئه‌وه‌ى له‌ناو خانه‌واده‌كه‌يدا هونه‌رى مه‌قامبێژى و ده‌نگخۆشيي به‌ميرات بۆيان ماوه‌ته‌وه‌ و باوكى واته‌ ( محه‌مه‌د خدر ) ده‌نگخۆش و گۆرانيبێژى گونده‌كه‌يان و ناوچه‌كه‌بووه‌ ، به‌رده‌وام له‌كۆڕو كۆبوونه‌وه‌ و ديوه‌خانه‌كان و له‌ناو خزم‌ و دۆستانيدا، به‌ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌ى گۆرانى و مه‌قامى چڕيوه‌ ، بۆ ئه‌و كۆڕانه‌ سه‌لاحى كوڕى كه‌هێشتا منداڵبووه‌و له‌ته‌ك خۆيدا بردوويه‌تى بۆئه‌وه‌ى ئاشناى بكات و به‌و كه‌ش و ژينگه‌ لێوڕيژه‌ له‌به‌سته‌ و مه‌قام و شادى به‌خشه‌ ، به‌داخه‌وه‌ هونه‌رمه‌ند  نه‌توانراوه‌ بخرێته‌ به‌رخوێندن و له‌خوێندن بێ به‌ش بووه‌، ئه‌و به‌شداريكردنه‌ى له‌گه‌ڵ باوكيدا ده‌بێته‌ فێرگه‌يه‌ك بۆ سه‌لاح  و خه‌رمانه‌ى هه‌ست و سه‌ليقه‌ى هونه‌رى له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و ده‌بێته‌ سه‌ره‌تايه‌ك بۆ ده‌ركه‌وتنى به‌هره‌ى ده‌نگخۆشييه‌كه‌ى و له‌نێو كۆڕو كۆمه‌ڵ و خزم و كه‌س وكاردا گۆرانى ده‌خوێنێ ،
له‌ته‌مه‌نى (18) ساڵيدا له‌ئه‌لبوسه‌باحه‌وه‌  ماڵ ده‌گوازنه‌وه‌ بۆ شاره‌ دێرينه‌كه‌ى كوردان ، شارى كه‌ركوك و له‌ گه‌ڕه‌كى ( باداوا) نيشته‌جێ ده‌بن ، له‌م ژيانه‌ نوێيه‌ى شار بۆ ئه‌و نامۆ ده‌بێت ، به‌ڵام به‌هۆى به‌هره‌ى ده‌نگخۆشييه‌كه‌يه‌وه‌ و چڕينى به‌سته‌و مه‌قام،  هه‌ر زۆر زوو تێكه‌ڵاو به‌ خه‌ڵك ده‌بێت و ئاشنايه‌تى له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌نداندا په‌يدا ده‌كات، لێره‌وه‌ ده‌ستخۆشيي و به‌رده‌واميي و هاندانى ده‌ست پێده‌كات كه‌ بچێته‌ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا گۆرانى و مه‌قام تۆماربكات.
 هونه‌رمه‌ند( ئه‌حمه‌د داوده‌ 1926_1979) كه‌ يه‌كێكه‌ له‌هونه‌رمه‌نده‌  باڵه‌بانژه‌نه‌كانى گه‌رميان و كوردستان ، ئامۆزاى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌يه‌ كه‌ له‌ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ به‌ته‌مه‌ن تر بووه‌ ، به‌هۆى به‌ناوبانگيي و تواناى باڵه‌بانژه‌نييه‌كيه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ى سه‌رۆك هۆزه‌كه‌يان ( دارا به‌گ) چه‌ند جارێك چۆته‌ به‌غدا و ئاشنايه‌تى له‌گه‌ڵ مامۆستا ( عه‌لى مه‌ردان ) په‌يداكردووه‌ ، ده‌كرێت ئه‌وه‌ش بڵيم كه‌ هونه‌رمه‌ند ئه‌حمه‌د داوده‌ كاريگه‌ريي زۆرى له‌سه‌ر ده‌ركه‌وتن و پێگه‌ياندنى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ هه‌بووه‌ جگه‌ له‌ ماڵباته‌ هونه‌رييه‌كه‌ى خۆى .
ئه‌حمه‌د داوده‌ى باڵه‌بانژه‌ن زۆر هاني هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ده‌دات كه‌ له‌گه‌ڵيدا بچێته‌ به‌غدا بۆئيزگه‌ى كوردى ، هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند به‌ڕێ ده‌كه‌ون بۆ شارى به‌غدا ، به‌رله‌وه‌ى بچنه‌ ئيستگه‌ ، ماوه‌ى (3) مانگ له‌به‌غدا ده‌مێننه‌وه‌ له‌لاى دۆست و ناسياوه‌كانيان ده‌مێننه‌وه‌، هه‌موو شه‌وێك كۆڕ و به‌زمى مه‌قام و به‌سته‌ تادره‌نگانێكى شه‌و سه‌لاح داوده‌ به‌ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌يي و ئه‌حمه‌د داوده‌ به‌باڵه‌نه‌كه‌ى ،ئه‌و كۆڕانه‌يان جوانتر و ڕازاندۆته‌وه‌و شادييان به‌ڕۆحى ئاماده‌بووان به‌خشيوه‌ ، دواى ئه‌و سێ مانگ مانه‌وه‌يان پاشان چوونه‌ته‌‌ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا.
هه‌ركه‌ ده‌چنه‌ ئيزگه‌‌  مامۆستا عه‌لى مه‌ردان پێشوازييان لێده‌كات ، چونكه‌ پێشتر له‌ ( له‌يلان ) ه‌وه‌ هاتووچۆ و ناسياوييان هه‌بووه‌ ، و په‌يوه‌ندى مامۆستا عه‌لى مه‌ردان و محه‌مه‌د خدرى باوكى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ له‌و كاته‌وه‌ بووه‌ و نێوانيان خۆشبووه‌ ، له‌ساڵى (1949) مامۆستا عه‌لى مه‌ردان داواو ڕێنوێنى باوكى سه‌لاح داوده‌ى كردووه‌ كه‌ بچێته‌ ئيزگه‌ و ده‌نگى تۆماربكات چونكه‌ زانيويه‌تى كه‌ خاوه‌نى ده‌نگێكى خۆش و مه‌قامزانێكى به‌توانايه‌ ، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ نه‌چووه‌ و ئه‌و ده‌نگه‌ خۆشه‌ وه‌ك زۆر له‌ده‌نگخۆشه‌كانى  ترى كوردستان ده‌نگيان تۆمارنه‌كران  و له‌سۆزو چێژى هونه‌ره‌كه‌يان بێ به‌ش‌ بووين .
 مامۆستاو هونه‌رمه‌ند ( باكورى ) وه‌ك شايه‌تحاڵيك بۆيه‌كه‌م ديدارى له‌گه‌ڵ  هونه‌رمه‌ندان له‌ ئيزگه‌ى كوردى ئه‌وڕۆژه‌مان به‌م شێوه‌يه‌ بۆ ده‌گێڕيته‌وه‌ ( پايزى ساڵى 1957 بوو چوومه‌ ئيزگه‌ بۆ ئاهه‌نگى هه‌فتانه‌ى خۆم ، هێشتا كاتم مابوو بۆ تۆماركردن له‌ هۆڵه‌كه‌ دانيشتم مامۆستا عه‌لى مه‌ردانيش له‌وێ بوو، دواى كه‌مێك كابرايه‌كى به‌ته‌مه‌ن ، چاكه‌ت له‌سه‌ر كه‌وايه‌كى درێژ و قايشێكى له‌ناوقه‌دى به‌ستبووجه‌مه‌دانييه‌كى له‌سه‌ر به‌ستبوو به‌شێوه‌ى ده‌ستوورى كورده‌كانى كه‌ركوك.
له‌دواى ئه‌و (3) سێ مناڵ به‌هه‌مان شێوه‌ جل و به‌رگيان له‌به‌ر بوو هاتنه‌ ژووره‌وه‌ و سڵاويان كرد، مامۆستا عه‌لى مه‌ردان دياربوو پێشتر ده‌يناسين،وتى : ئه‌مه‌ (كاك ئه‌حمه‌د داوده‌يه‌) نه‌ى ژه‌نێكى بليمه‌ته‌،ئه‌وانيش مناڵى خۆيي و ئامۆزاكان له‌گه‌رميانه‌وه‌ و له كه‌ركوكه‌وه‌ ده‌عوه‌تمان كردوون و گۆرانى و مه‌قامى خۆش ده‌ڵێن، كوڕه‌ گه‌نجه‌كه‌ ڕه‌نگه‌ ته‌مه‌نى( 16 يان 17 ) ساڵ ده‌بوو ( مه‌به‌ستى سه‌لاح داوده‌يه‌ ) ئه‌وه‌كه‌ى تر چه‌ند ساڵێك بچوكتر بوو سێييه‌ميان زۆر مناڵ بوو ، دواتر زانيم ئه‌و تيپه‌ ڕه‌سه‌نه‌ ئه‌وانه‌ بوون ، 
1/ به‌ته‌مه‌نه‌كه‌  ( ئه‌حمه‌د نه‌ى ژه‌ن يان به‌أه‌بان ژه‌ن ) بوو.
2/گه‌نجه‌كه‌ مه‌قام و به‌سته‌ى ده‌گووت ناوى (سه‌لاح ) بوو 
3/ فايه‌ق سێيه‌مه‌كه‌ بوو .
4/ مناڵه‌كه‌ش (نه‌وزاد ) كوڕى كاك ئه‌حمه‌د بوو ، گشتييان له‌عه‌شره‌تى( داوده‌) ى گه‌رميان بوون. ) (*3)   
له‌و سه‌ردانه‌يدا هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، سه‌ره‌تاى ده‌ستپێكى گۆرانى و مه‌قام و خاوه‌نى ئه‌و ده‌نگه‌ زوڵاڵ و پڕ چێژه‌ بۆ ئيستگه‌ (9 )  مه‌قام و به‌سته‌ تۆمارده‌كات وده‌بێته‌ جێى خۆشحاڵى و په‌سه‌ندكردنى و له‌ئيزگه‌ى  كوردى به‌غداوه‌  ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌كه‌ى سه‌لاح داوده‌ بڵاو ده‌كرێته‌وه‌ ، ئه‌و ده‌نگه‌ پر چێژه‌ خۆشه‌ گه‌رميانييه‌ سنووره‌كان ده‌به‌زێنێ و به‌كوردستاندا بڵاوده‌بێته‌وه‌ .بۆهه‌ربه‌سته‌و مه‌قامێك (2) دوو دينار ، واته‌ (18) هه‌ژده‌ دينارييان وه‌ك پاداشت داوه‌تێ.
باوكى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ جيا له‌به‌هره‌ى ده‌نگخۆشييه‌كه‌ى شاره‌زايي له‌ ژه‌نينى (  زوڕنا ونه‌يي و ساز ) دا هه‌بووه‌ و هه‌وڵيشى داوه‌ كه‌ كوڕه‌كه‌ى فێرى ژه‌نينى ئه‌و ئامێرانه‌ بێت .
  باوك و كوڕى ده‌نگخۆش له‌چه‌ند ئاهه‌نگ وزه‌ماوه‌ندێكدا پێكه‌وه‌ گۆرانييان خوێندووه‌ ، ئه‌و گۆرانياينه‌ى ئه‌و كاته‌ كه‌ زۆر له‌سه‌ر زار و باو بوون بريتى بوون له‌ ( كراس زه‌ردێ ، پرسيم له‌چيمه‌ن ، كزه‌ى جه‌رگانم و گه‌ردوون من چيبكه‌م،،،،تاد ) به‌ڵام هه‌موو كات( باوكى پێى وتووه‌ كوڕم شه‌رم مه‌كه‌  گۆرانى و مه‌قام گوتن پشتاو پشت بۆ ئێمه‌ ماوه‌ته‌وه‌ و ئه‌مه‌ ئيش و كارمانه‌ ) (*2)
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ماوه‌ى (29) ساڵ له‌ژيانى خۆى ته‌رخانكردووه‌ بۆئيزگه‌ى كوردى به‌غداو چه‌ندين به‌سته‌و مه‌قامى تۆماركردووه‌ واته‌ له‌ساڵى (1957) وه‌ تا دوا چوونى بۆ ئيستگه‌ له‌‌ ساڵى (1986)  نزيكه‌ى  (60) گۆرانى و مه‌قامى تۆماركردووه‌ ،  زياتر له‌ ( 20) گۆرانى و مه‌قاميشى بۆ ته‌له‌فزيۆن له‌به‌غدا و كه‌ركوك  تۆماركردووه‌ ، يه‌كه‌م گۆرانى كه‌بۆ ته‌له‌فزيۆن  تۆمارى كردووه‌ ، گۆرانى ( كوێستانان خاڵ خاڵ ) له‌به‌غدا له‌ساڵى (1978) بووه‌،  هونه‌رمه‌ند به‌تۆماركردنى  مه‌قامى (ئه‌ڵڵاوه‌يسى ) و به‌سته‌ى ( ئامينێ نازه‌نينێ ) كۆتايي به‌ سه‌ردانه‌كانى بۆ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا ده‌هێنێ‌،  ئه‌وماوه‌يه‌ كه‌ هاتوچۆى ئيزگه‌ى كوردى به‌غداى كردووه‌ ، ئاشنايه‌تى و په‌يوه‌ندى زۆر و فراوانى له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌نده‌كانى ئه‌و كاته‌ دا په‌يدا كردووه‌ وه‌ك ( عه‌لى مه‌ردان ، حسێن عه‌لى ، ڕه‌سوڵ گه‌ردى ، شه‌ماڵ سائيب ، تايه‌ر تۆفيق و خوداداد عه‌لى  و....تاد).
هونه‌رمه‌ند جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ ده‌نگخۆش و به‌سته‌ بێژ بووه‌ ، مه‌قامزان و مه‌قامناس و مه‌قامبێژێكى به‌تواناى گه‌رميان و هه‌موو كوردستانه‌ ، هه‌روه‌ها شاره‌زايي هه‌بووه‌ له‌ ژه‌نينى ئامێرى ( زوڕنا و نه‌يي  وده‌هۆڵ) به‌شدارى له‌چه‌ندين ئاهه‌نگ و زه‌ماوه‌ند و بۆنه‌كاندا كردووه‌ بۆ مه‌به‌ستى دابينكردنى بژێوى ژيانى  خۆيي و خانه‌واده‌كه‌ى .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌لف و بێى كوردى له‌قوتابخانه‌ نه‌خوێندووه‌ ، به‌ڵام له‌ كاره‌كه‌يدا كه‌ هونه‌رى مه‌قام و به‌سته‌بێژى بووه‌ كه‌سێكى به‌ئاگا و شاره‌زابووه‌ كه‌ ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ فراوانه‌ى تێيدا ژياوه‌و گه‌وره‌ بووه‌ (گه‌رميان) چه‌ند ده‌وڵه‌مه‌نده‌ له‌بوارى هونه‌رى مه‌قام وبه‌سته‌ دا، ئاواييه‌ك بۆ ئاواييه‌كى ديكه‌ى گه‌رميان له‌ڕووى گۆرانى و مه‌قامه‌وه‌ جياوازييان هه‌يه‌ له‌شێوه‌ى چڕيندا،
له‌ديمانه‌يه‌كدا هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ پێمان ده‌ڵێت  ( بۆنموونه‌ ئه‌ڵڵاوه‌يسى جه‌بارييه‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌ڵڵاوه‌يسى داودييه‌كان جيايه‌ ،تايبه‌تمه‌ندى گۆرانى كه‌ركوك و گه‌رميان و مه‌قامه‌ ڕه‌سه‌نه‌كانى كوردى زۆرينه‌ى له‌گه‌رميانه‌ جۆرى گۆرانى گوتنيشيان له‌گه‌ڵ جێگاكانى تر جيان ، زۆرينه‌ى مه‌قامه‌ كوردييه‌كان هى ناوچه‌ى گه‌رميانن وه‌ك ئه‌ڵڵاوه‌يسى ، يارغه‌زاڵ ، خورشيدى و خاوكه‌ر ، هه‌موويان مه‌قامى ڕه‌سه‌نى كوردين له‌شوێنێ بۆ شوێنێكى تر جياوازه‌ ، شوێنێك ئاى ئاى زۆرباش ده‌ڵێ ، شوێنێكى تر قه‌تار باش ده‌ڵێ) (*4)
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ مه‌قام و به‌سته‌ خوێندنى كردۆته‌ پيشه‌ و له‌وڕێگه‌يه‌وه‌ بژێوى ژيانى دابينكردووه‌ ، به‌ڵام چ بژێويه‌ك به‌ژيانێكى كوله‌مه‌رگى ، جێى داخه‌ تائێستا هونه‌ر نه‌بۆته‌ سه‌رچاوه‌ى دابينكردنى ژيانى هونه‌رمه‌ند ،به‌ڵام ئه‌م  دڵسۆزبووه‌ بۆ هونه‌ره‌كه‌ى و فه‌رامۆشيى نه‌كردووه‌ ، دواى نه‌چوونه‌وه‌ى بۆ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا ، ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ نه‌مره‌ به‌رده‌وام سه‌رقاڵى ئاهه‌نگ  و به‌زمى شه‌وانه‌ى كۆڕى ياران  و زه‌ماوه‌ند بووه‌  له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د داوده‌ و فايه‌ق داوده‌ ، ئه‌وئامێرانه‌ى له‌گه‌ڵ ده‌نگى خۆشى سه‌لاح داوده‌ دا كارى هونه‌رييان ئه‌نجامداوه‌  باڵه‌بان و زه‌ڕبێك بووه‌ ، به‌ڵام چ هونه‌رێكيان خوڵقاندووه‌ ، كه‌ هه‌ركات گوێبيستى كاره‌ هونه‌رييه‌كانى سه‌لاح داوده‌ ده‌بيت ، له‌ ده‌نگ و ژه‌نين و ڕيتم و ميلۆدى گۆرانييه‌كان سه‌رت سوڕده‌مێنێ و چێژت پێ ده‌به‌خشێت ، هونه‌رێكى هه‌ژار و له‌ناوه‌رۆكدا ده‌وڵه‌مه‌ند و له‌لوتكه‌ى ئاوازو گۆرانيدا.
له‌و گه‌شته‌ هونه‌رييه‌ كه‌ ماوه‌ى نيوسه‌ده‌ له‌نێو چرينى مه‌قام و به‌سته‌ و ژه‌نينى ئامێره‌كانى ( ده‌هۆڵ و زوڕنا ) هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ جيا له‌و به‌رهه‌مانه‌ى له‌ڕاديۆ و ته‌له‌فزيۆن تۆمارى كردوون ، به‌ده‌يان ئاهه‌نگى  له‌ماڵان  له‌كه‌ركوك و شاره‌كانى كوردستان  له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندان تۆماركردووه‌ وه‌ك ( ئه‌حمه‌د شه‌ماڵ ، هابه‌ و مشكۆ، شكور خه‌يات و  سابير كوردستانى ) له‌تۆمارگاكاندا وه‌ك دۆكۆمێنت ماون ، ده‌توانم ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌م كه‌ له‌كاتى ژيانيدا و دواى كۆچكردنى له‌وانه‌يه‌ چه‌ند به‌رهه‌مێك له‌و هه‌موو ئاهه‌نگانه‌ى تۆماريكردوون،  وه‌ك ئه‌رشيف له‌لاى خۆيي و خانه‌واده‌كه‌ى  بووبێت ، به‌داخه‌وه‌ ئه‌وه‌ گرفت و خه‌مێكى به‌هه‌ند وه‌رنه‌گيراوى ئه‌رشيفى هونه‌رمه‌ندانى نه‌ته‌وه‌كه‌مان له‌لايه‌ن ده‌زگايه‌كى تايبه‌تمه‌نده‌وه‌ ، هونه‌رمه‌ند وشيار ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د ده‌ڵێت ( سه‌لاح داوده‌ خۆى ئاماژه‌ى به‌وه‌ كرد كه‌ زياتر له‌ (60) گۆرانى و مه‌قامى بۆ ئيزگه‌ى كوردى و زياتر له‌ ( 20) گۆرانى و مه‌قاميشى بۆته‌له‌فزيۆنى كه‌ركوك تۆماركردووه‌،هه‌روه‌ها نزيكه‌ى (300) كاسێتى له‌ئاهه‌نگه‌ تايبه‌تييه‌كاندا تۆماركردووه‌، به‌ڵام به‌بۆچوونى  من به‌رهه‌مه‌ تۆماركراوه‌كانى نێو كاسێته‌كان ته‌نيا گۆرانييه‌ توركمانييه‌كانى لێبترازێ ، ئه‌وانى تر دووباره‌ كردنه‌وه‌ى مه‌قام و گۆرانييه‌كانى پێشترن كه‌ پێده‌چێ له‌سه‌رووى (100) به‌رهه‌مه‌وه‌ بن ) (*5)
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ده‌ريايه‌كه‌ له‌ هونه‌ر ، له‌مه‌قام و به‌سته‌دا ده‌هێنێ و پێويسته‌  توێژينه‌وه‌ له‌لايه‌ن  مامۆستايان و شاره‌زايانى بوارى موزيك و مه‌قام و گۆرانى ، بۆ ده‌نگ و ئه‌داو كاره‌ هونه‌رييه‌كانى له‌هه‌موو قۆناغه‌كانى ژيانى هونه‌ري هونه‌رمه‌ند بكرێت ،
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ به‌هه‌رچه‌رمه‌سه‌ريي و نه‌دارييه‌ك  كه‌ تێدا ژيا ، توانيويه‌تى ده‌يان ئاواز  له‌گۆرانى و مه‌قامى ڕه‌سه‌نى گه‌رميان بچرێ و له‌فه‌وتان ڕزگاريان بكات ،نموونه‌ى  گۆرانييه‌ خۆشه‌كانى  هونه‌رمه‌ند كه‌ له‌ياده‌وره‌ى زۆربه‌ماندا به‌پيرۆزى  ماوه‌ته‌وه‌  (ڕاوه‌ستاوه‌ له‌و بانه‌  ، حه‌بيه‌ خان ، ئامۆزاگيان ، ياروه‌ره‌وه‌ ، ڕێزه‌ به‌ڕيزه‌ گيانه‌ ، خانزاده‌خان ، شه‌ده‌لار ، خرينگه‌ ، ڕه‌يحانه‌ و له‌و كه‌له‌ ده‌نگى ساز دێ ).
  هونه‌رمه‌ند ته‌نها و ته‌نها بۆ مه‌قام و به‌سته‌ى كوردى ژيا و شكۆى هونه‌ره‌كه‌ى ڕاده‌ستى ڕژێمى به‌عس نه‌كرد  و  به‌ده‌ست هه‌ژارى و ده‌ستكورتى و كرێنشينيه‌وه‌ زۆر ئازارى چه‌شتووه‌‌ ، به‌ڵام هونه‌رمه‌ند ووره‌ به‌رزو هيچ كات نه‌ي ويستوه‌ ملكه‌چى پاروه‌ نانێك بێت، سه‌ره‌ڕاى ئه‌و ژيانه‌ هه‌ژارييه‌ ده‌يگوزه‌راند، هه‌ركۆڵى نه‌داوه‌ تا دواساته‌كانى ژيانى خزمه‌تى  به‌مه‌قام و گۆرانى و هونه‌ر و كه‌لتوورى كوردى كرد ، سه‌لاح داوده‌ كه‌سايه‌تيه‌كى كه‌م دوو و هێمن و ده‌ست پاك و نه‌فس به‌رزبووه‌.
له‌دواى ڕاپه‌ڕينيشه‌وه‌ ، له‌لايه‌ن  كه‌ناڵه‌ ئاسمانييه‌كانه‌وه‌  تا له‌ژياندا بوو چه‌ندين به‌رنامه‌ى ديدارى هونه‌رييان  له‌گه‌ڵ  هونه‌رمه‌ند ئه‌نجامداوه‌ ، كه‌ جێى ستايش و به‌رزنرخاندنن .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ خێزانداره‌و له‌دواى خۆى كوڕه‌كانى   به‌تايبه‌ت ( عه‌باس و دلشاد ) ڕێگا پيرۆزه‌كه‌ى باوكيان گرتۆته‌ به‌رو شاره‌زايي و تواناى مه‌قام و به‌سته‌ بێژى له‌قوتابخانه‌ نه‌مره‌كه‌ى باوكيانه‌وه‌ فێربوون ،
له‌يه‌كه‌مين ساليادى دامه‌زراندنى  ناوه‌ندى عه‌لى مه‌ردان بۆ مه‌قام له‌شارى كه‌ركوك ، له‌هۆڵى (نه‌ورۆز ) به‌وبۆنه‌يه‌وه‌ ئاهه‌نگێك سازده‌كرێت و هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ وه‌ك هونه‌رمه‌ندێكى ‌ گه‌وره‌و شاره‌زا له‌و بواره‌دا بانگهێشتى ئه‌و ساڵياده‌ ده‌كرێت و به‌مه‌قامى (قه‌تارو خاوكه‌ر) و به‌سته‌ى ( ڕاوه‌ستاوه‌ له‌و بانه‌) به‌شدارى ده‌كات ،دواى ته‌واو بوون و هاتنه‌ خواره‌وه‌ى له‌سه‌ر شانۆ، به‌داخه‌وه‌ ته‌ندروستى تێكده‌چێت و ده‌يگه‌ننه‌ نه‌خۆشخانه‌ى ئازادى له‌شارى كه‌ركوك ، له‌كاتژمێر (8) ى شه‌وى هه‌مان ڕۆژ به‌هۆى جه‌ڵته‌ى دڵه‌وه‌ كۆچى دوايي ده‌كات،
به‌و كۆچه‌ كتوپڕه‌ى خه‌مێكى گه‌وره‌ى له‌نێو دڵ و ده‌روونى هه‌واداران و هونه‌رمه‌ندان و ئازيزان و خانه‌واده‌و بنه‌ماڵه‌كه‌يدا دروست كرد ، هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ته‌نها له‌خانه‌واده‌كه‌ى نه‌ڕۆيشت به‌ڵكو له‌ هونه‌رى كوردى و هه‌موو ميلله‌تى كورد ڕۆيشت ، نيشتمان و نه‌ته‌وه‌كه‌ى  سه‌ربه‌رزو به‌خته‌وره‌ به‌هونه‌ر و كه‌سايه‌تيه‌كه‌ى ، ئۆغرى خێر و دروود و سڵاو بۆگيانى پاكى هونه‌رى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده ‌و هونه‌رمه‌ندى باڵه‌بانژه‌ن ئه‌حمه‌د داوده‌ و ته‌واوى هونه‌رمه‌نده‌ كۆچكردووه‌كانى گه‌له‌كه‌مان  گڵكۆكانيان هه‌ميشه‌ چراخان و لێوڕيژبێت له‌ مه‌قامه‌ ڕه‌سه‌نه‌كانى گه‌رميان .
جه‌مالى ده‌لاك  17/3/2021 هه‌ولێر  
سه‌رچاوه‌ : (*1و5) ئاهێك بۆ مه‌رگى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ _ وشيار ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د _ گۆڤارى چلاواز ژماره‌ ( 39) ئايارى 2009 ، لاپه‌ڕه‌ (21) 
(*2 و 4) ديمانه‌ له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، جيهان به‌خش محه‌مه‌د كۆيي ، گۆڤارى ڕامان ژماره‌ ( 64) 5/10/2001، لاپه‌ڕه‌ (101) 
(*3) ناميلكه‌ى ڕازێك بۆ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ _ باكورى _ لاپه‌ڕه‌ (10)

(1917جزیر و بۆتان  _ 9/7/1983 زاخۆ)
Thumbnail

له‌ده‌ستپێكدا ده‌بێت هه‌موو كات ڕۆڵى ڕادیۆى كوردى به‌غدا و كارمه‌ند و هونه‌رمه‌نده‌‌ دڵسۆزه‌كانى  له‌تۆماركردن و ئه‌رشیفكردنى ده‌نگى خۆش و به‌سۆزى هونه‌رمه‌ندانى گه‌له‌كه‌مان  له‌سه‌ره‌تاى  چله‌كانى سه‌ده‌ى پێشوو به‌رزبنرخێنین .

ڕادیۆى كوردى به‌غدا له‌وسه‌رده‌مه‌دا به‌وپه‌ڕى دڵسۆزییه‌وه‌ بۆهونه‌رمه‌ندان له‌هه‌ربه‌شێكى كوردستانه‌وه‌ ڕوویان لێكردبێت باوه‌شى خزمه‌تكردن و په‌روه‌رده‌كردن و درێژه‌ دان به‌هونه‌رى بۆكردوونه‌ته‌وه‌.

گۆرانى ( كاڤوكێ) ئه‌و گۆرانییه‌ كرمانجییه‌ یه‌ كه‌ به‌هه‌ست وزه‌ین و ڕۆحى زۆربه‌مان  له‌ ڕووى میلۆدى و تێكسته‌وه‌ ئاشنایه‌، ده‌نگى خۆش و پڕچێژى (حه‌سه‌ن جزیرى ) یه‌ له‌ڕێی ئه‌و گۆرانییه‌وه‌ كاریگه‌رى له‌سه‌ر زۆر له‌هونه‌رمه‌ندان داناوه‌و په‌لكێشى لاى ده‌نگ و هونه‌ره‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ى خۆى كردوون ،هه‌ندێك هونه‌رمه‌ند پێى سه‌رسام و ته‌نانه‌ت به‌ده‌نگى خۆیان دووپاته‌یان كردۆته‌وه‌.11

هونه‌رمه‌ندى ده‌نگ زوڵاڵ و نابینا ( حه‌سه‌ن جزیرى ) ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ى په‌روه‌ردگارى به‌خشنده‌ ، جوانترین و به‌نرخترین هه‌ستى لێسه‌ندۆته‌وه‌ ئه‌ویش ( بینینه‌)، به‌ڵام میهره‌بانى په‌روه‌ردگار له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ پاداشتى كردۆته‌وه‌ و هه‌ستى زیاترى پێبه‌خشیوه‌، هونه‌رمه‌ند  حه‌سه‌نى جزیرى  به‌داخه‌وه‌ كه‌نابینا بووه‌ ، به‌ڵام له‌ ‌چاوى دڵه‌وه‌  ڕوانیویه‌تییه‌ ژیان و گه‌شه‌ى به‌هونه‌ره‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ى داوه‌و،  ده‌یان به‌رهه‌مى ناوازه‌ى تۆماركردووه‌ و گه‌نجینه‌ى مه‌قام و لاوك و سترانى كوردى پێ ده‌وڵه‌مه‌ندكردووه‌ .

هونه‌رمه‌ندى لاوك و سترانبێژ (حه‌سه‌ن جزیرى ) له‌ جزیر و بۆتانه‌وه‌ بۆ شارى به‌غدا .

هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى ( حه‌سه‌ن فه‌تاح ئه‌حمه‌د)  له‌گه‌رمه‌ى شه‌ڕى یه‌كه‌مى جیهانى له‌مه‌ڵبه‌ندى تژى له‌ لاوك و ستران له‌ ساڵى (1917) له‌جزیر و بۆتان له‌ خانه‌واده‌یه‌كى  نه‌دارو كه‌مده‌رامه‌ت و هونه‌ردۆست به‌دنیا هاتووه‌، هونه‌رمه‌ند له‌نێو دنیاى هونه‌ردا به‌ (حه‌سه‌ن جزیرى) ناسراوه‌ .

باوكى هونه‌رمه‌ند ( فه‌تاح ئه‌حمه‌د) له‌به‌رئه‌وه‌ى خاوه‌نى ده‌نگێكى خۆشبووه‌و  له‌ژێر كاریگه‌رى ده‌نگبێژان و لاوكبێژانى ده‌ڤه‌ره‌كه‌یدا بووه‌ ، كاریگه‌رى ده‌نگى به‌سۆزى (سه‌عیدئاغاى جزیرى ) له‌سه‌ر هه‌بووه‌ ،خۆشیی كه‌سێكى چالاك و زیره‌ك بووه‌ و له‌ڕێی ده‌نگ و چڕینى لاوكه‌وه‌ له‌ ده‌ڤه‌ره‌كه‌دا خۆى ناساندووه‌‌،

دواى ئه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ (حه‌سه‌ن ) ده‌به‌خشێته‌ خانه‌واده‌ى (فه‌تاح محه‌مه‌د) ده‌ستكورتى و هه‌ژارى و سه‌ختى ژیان بارگه‌ى پێ ده‌پێچێته‌وه‌ و ڕووده‌كاته‌ باشوورى كوردستان له‌گه‌ڵ  هاوسه‌ر و سێ كوڕوكچه‌كه‌ى  به‌ناوه‌كانى  ( حه‌سه‌ن ، محى الدین و چاچان و كچه‌كه‌ى  ئایا)  له‌ (زاخۆى ده‌لال) نیشته‌جێ ده‌بن ، هێشتا حه‌سه‌ن منداڵه‌ كه‌ (شه‌مسه‌ حه‌مید) ى دایكى ده‌چێته‌ به‌ردلۆڤانى په‌روه‌ردگارى مه‌زن،(*1)

 حه‌سه‌نى منداڵ له‌سۆز و ئامێزى دایك بێ به‌ش ده‌بێت، بۆمه‌به‌ستى ئاگاداربوون له‌ ژیان په‌روه‌ردكردنى منداڵه‌كانى  باوكى خاتوو

( حه‌لیمه‌ ) ده‌كاته‌ هاوسه‌رى خۆى ، حه‌سه‌ن جزیرى هونه‌رمه‌ند ده‌بێته‌ خاوه‌ن باوه‌ژه‌ن.

باوكى هونه‌رمه‌ند ( فه‌تاح ئه‌حمه‌د) بۆ دابینكردنى بژێوى ژیانى خۆیی و منداڵه‌كانى  له‌ دیوه‌خانى ( حازم به‌گى شه‌مزین ئاغا) ده‌بێته‌ چایچى وقاوه‌چى و درێژه‌ به‌و كاره‌ى ده‌دات تا ماوه‌ى (20) ساڵ ژیان به‌وشێوه‌یه‌ ده‌گوزه‌رێنێ ، له‌دیوه‌خانى ئاغا و به‌گه‌كانى كوردستان نه‌ریت وابووه‌ به‌هۆى نه‌بوونى ڕادیۆ و ته‌له‌فزیۆن ، زۆربه‌ى شه‌وان كۆڕو كۆبوونه‌وه‌ى دۆستان و یارانى ئاغاكان،  ده‌نگخۆش و سترانبێژه‌كان  به‌ده‌نگه‌ پڕ سۆزه‌كانیان ستران و لاوكیان چڕیوه‌، فه‌تاح ئه‌حمه‌دیش له‌به‌ر ئه‌وه‌ى زاده‌ى ناوچه‌یه‌كى ده‌وڵه‌مه‌ندبووه‌وشاره‌زاییه‌كى زۆرى له‌ فۆلكلۆردا هه‌بووه‌و هه‌روه‌ها  له‌ژێركاریگه‌رى ستران و لاوكه‌كانى سه‌عیدئاغاى جزیرى بووه‌ ،زۆربه‌ى شه‌وان له‌ودیوه‌خانه‌ لاوك و سترانى چڕیوه‌، ئه‌و ژیانه‌ كاریگه‌رى زۆرى له‌سه‌ر حه‌سه‌نى جزیرى داناوه‌و ده‌نگخۆشیی باوكى و ستران و لاوكى ناوچه‌كه‌و دیوه‌خانه‌كه‌ بوونه‌ته‌ هه‌وێن و فێرگه‌یه‌كى به‌سوود بۆ هونه‌رمه‌ند، حه‌سه‌ن جه‌زیرى له‌گه‌ڵ باوكیدا به‌وشێوه‌یه‌ ده‌مێنێته‌وه‌و ڕۆژانه‌ خه‌رمانى هونه‌رى خۆى ده‌وڵه‌مه‌ندتر ده‌كات .22

حه‌سه‌ن جزیرى به‌دواى كاردا وێڵه‌و ئازادى له‌باوكى وه‌رده‌گرێت و ده‌بێته‌ شاگردى (وه‌ستا برایمى مسگه‌ر ) سه‌رقاڵى سپىیكردنه‌وه‌ى مه‌نجه‌ڵ و سینى و قاپى مس ده‌بن كه‌له‌وسه‌رده‌مه‌دا زیاتر ئه‌و كاڵا مسانه‌ بۆ ئاماده‌كردنى خۆراك  به‌كارده‌هات .

حه‌سه‌ن جزیرى  له‌گه‌ڵ وه‌ستا برایمدا گوند و ئاوایی ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ ته‌ى ده‌كه‌ن بۆ سپیكردنه‌وه‌ى ئه‌و كاڵایانه‌ و به‌ده‌ستهێنانى بژێوى ژیان ، ئه‌و گه‌ڕان و كێوماڵ كردنه‌وه‌ده‌بێته‌ ئه‌زموونێكى زێده‌تر بۆ حه‌سه‌نى مێرمنداڵ و زیاتر ئاشنابوون  به‌لاوك و سترانه‌كانى ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ و پاشخانى هونه‌رى خۆى ده‌ڵه‌مه‌ندتر ده‌كات ،

حه‌سه‌ن جزیرى  هونه‌رمه‌ند ، به‌داخه‌وه‌ له‌ته‌مه‌نى (10) ساڵاندا دووچارى نه‌خۆشیی چاو ده‌بێت ، دیاره‌ له‌وسه‌رده‌مه‌دا چاره‌سه‌ر و زانستى پزیشكى به‌وشێوه‌یه‌  پێشكه‌وتووه‌ نه‌بووه‌ ،پێده‌چێت هونه‌رمه‌ند دووچارى نه‌خۆشیی ( ته‌راخوما )ى چاو بووبێت به‌ڵام به‌هۆى ئه‌وه‌ى كه‌نه‌توانراوه‌ چاره‌سه‌رى بكه‌ن ، ئه‌و نه‌خۆشییه‌ له‌گه‌ڵیدا گه‌وره‌ ده‌بێت وته‌شه‌نه‌ده‌كات وڕۆژانه‌ چاوه‌كانى ڕوو له‌كزى ده‌كه‌ن، ته‌مه‌نى تاده‌گاته‌ (18) ساڵى كه‌لوتكه‌ى گه‌نجى و چێژوه‌رگرتنه‌ له‌ژیان ،  به‌داخه‌وه‌ به‌یه‌كجارى له‌دنیاى بینین بێ به‌ش ده‌بێت و، ئیتر ڕۆشنایی به‌چاوه‌كانى دا نامێنێت، به‌ڵام له‌ڕێگه‌ى هه‌ست و چاوى دڵه‌وه‌ درك به‌ڕۆشنایی ژیان ده‌كات.

ڕادیۆى كوردى به‌غدا و بڵاوبوونه‌وه‌ى ده‌نگ و سه‌داى حه‌سه‌ن جزیرى ...

 هونه‌رمه‌ندى ده‌نگخۆش و نابینا له‌ته‌مه‌نى (24) ساڵیدا واته‌ (1941)  خولیاى ستران و لاوكچڕین ده‌یخاته‌ سه‌ر ڕێگایه‌كى دورو درێژى خۆ ویست و ئاره‌زوو مه‌ندانه‌ ئه‌ویش شارى به‌غدایه‌و  هێشتا ڕه‌به‌نه‌و له‌میوانخانه‌یه‌ك ده‌گیرسێته‌وه‌،

به‌ڵام ڕایه‌كى جیاواز له‌و ساڵه‌دا (1941) دا هه‌یه‌  ئه‌ویش نووسه‌ر و ڕۆشنبیر و بێژه‌ر و پێشكه‌شكارى به‌رنامه‌ ( كه‌مال ڕه‌ووف محه‌مه‌د) ده‌ڵێت ( پێموایه‌  زووتر هاتبێته‌ به‌غدا له‌نێوان ساڵى 1930 بۆ 1931 ، له‌گه‌ڵ محه‌مه‌د عارف جزیرى پێكه‌وه‌ سترانى ( گر سیرا بسیرا ) یان بۆ مریه‌م خان  سه‌ندۆته‌وه‌) (*2)

په‌یوه‌ندییه‌كى برایانه‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ له‌نێوان هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند (محه‌مه‌د عارف جزیرى و حه‌سه‌ن جزیرى) دا هه‌بووه‌ ماوه‌یه‌كى زۆر پێكه‌وه‌ گوند و دیوه‌خانه‌كانى ده‌ڤه‌رى زاخۆ گه‌ڕاوون و لاوك و سترانیان خوێندووه‌،ته‌نانه‌ت پێكه‌وه‌ گه‌شتیان كردووه‌ بۆ (حه‌له‌ب و قامیشلۆ) ،له‌ساڵى (1933) یه‌كه‌م گۆرانى (كوردى _ عه‌ره‌بى) له‌سه‌ر (گرام _ سه‌فحه‌ _قه‌وان) به‌ناوى ( جا‌و مگر بدرب قامیشلو) له‌حه‌ڵه‌ب له‌لاى كۆمپانیاى ( سۆداڤا Sodwa) تۆماركردووه‌ .(*3)

هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى له‌شارى به‌غدا به‌هۆى ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌یه‌وه‌ ، مامۆستا و هونه‌رمه‌ند (عه‌لى مه‌ردان) پێى ئاشنا ده‌بێت و به‌هۆى عه‌لى مه‌ردانه‌وه‌ ده‌چێته‌ ڕادیۆى به‌غدا ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى هونه‌رمه‌ند خاوه‌نى ده‌نگێكى به‌سۆزو خۆش وشاره‌زابووه‌ له‌چرینى لاوك و ستراندا وه‌ك هونه‌رمه‌ندێكى لێهاتوو له‌ڕادیۆ په‌سه‌ندكراوه‌ و هه‌فتانه‌ كاتێكى به‌شێوه‌ى ڕاسته‌وخۆ بۆ ده‌ستنیشانكراوه‌ تا به‌رهه‌مه‌كانى پێشكه‌ش بكات ، له‌ساڵى (1942)وه‌ك هونه‌رمه‌ندێكى دیار له‌ڕادیۆى كوردى به‌شێوه‌ى فه‌رمى ده‌ست به‌كارده‌بێت ، یه‌كه‌م  لاوك و ستران به‌ناوى  ( یاركه‌ ورى _ لاوك ) ، ( بابى سیرو _ ستران ) تۆمارده‌كات و بڵاوده‌بێته‌وه‌،(*4)

هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى ، هونه‌رمه‌ندێكى به‌ئاگا و لێهاتوو و شاره‌زا بووه‌ له‌خوێندنى  لاوك و ستران داو دركى به‌وه‌ش كردووه‌ كه‌ پێویسته‌ هونه‌رمه‌ند شاره‌زا بێت له‌ژه‌نینى یه‌كێك له‌ئامێره‌ مۆسیقی یه‌كان، هونه‌رمه‌ند له‌ساڵى (1958) خۆى فێرى ئامێرى ( عود) ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ى هاوكارى بێت له‌كاتى  دانانى ئاواز وچرینى لاوك و سترانه‌كانیدا.

مامۆستا باكورى  یاده‌وه‌رییه‌كى خۆیی و هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى سه‌باره‌ت به‌ژه‌نینى عوده‌كه‌ى جزیرى ده‌گێڕێته‌وه‌ و ده‌ڵێت ( ئاهه‌نگى سه‌رى ساڵى 1956 بوو من و هونه‌رمه‌ندان حه‌سه‌ن جزیرى و نه‌سرین شیروان له‌كۆمپانیاى نه‌وتى كه‌ركوك ده‌عوه‌ت كرابووین،ده‌سته‌ى به‌رێوه‌بردنى یانه‌ى فه‌رمانبه‌رانى ئه‌وێ ، ئاهه‌نگێكیان سازكردبووهه‌رسێكمان به‌شداربووین ، حه‌سه‌ن عودى  لێ ئه‌دا ، ئه‌گه‌رچیش كه‌مێك (ناساز _ ناشاز) ى ده‌كرد و منیش به‌كه‌مانچه‌ ، منیش هه‌رزۆر باش نه‌بووم له‌كه‌مانچه‌ ژه‌نین به‌ڵام ناچارى بوو، خه‌ڵكه‌كه‌ش زۆر هه‌ستیان به‌مه‌ نه‌ده‌كرد له‌به‌ر گۆرانى و لاوكه‌ خۆشه‌كانى حه‌سه‌ن جزیرى و نه‌سرین شێروان و به‌سته‌ تازه‌كانى من) (*5) 

هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى  ماوه‌ى (20) ساڵ له‌ شارى به‌غدا به‌ ڕه‌به‌نى له‌ میوانخانه‌ ژیان به‌سه‌ر ده‌بات و به‌ڵام له‌تێكۆشان و به‌خششى هونه‌رى به‌رده‌وامه‌ و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانى له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندانى ڕادیۆ فراوانتر و پته‌وترده‌كات ، په‌یوه‌ندى برایانه‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ى له‌ته‌ك  مامۆستا عه‌لى مه‌ردان و تایه‌ر تۆفیق و حه‌سه‌ن زیره‌ك و نه‌سرین شیروان و ڕه‌سوڵ گه‌ردى دا درێژه‌ پێده‌داو سه‌رسامیش بووه‌ به‌ده‌نگ و هونه‌رى ئه‌و هاوڕێ هونه‌رمه‌ندانه‌ى.

له‌گه‌ڵ مامۆستا و هونه‌رمه‌ند عه‌لى مه‌ردان ومحه‌مه‌د عارف جزیرى  له‌ساڵى (1961) گه‌شتیان كردووه‌ بۆ شارى كرماشان ومیوانى هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن زیره‌ك ده‌بن و له‌ڕادیۆى كرماشان هونه‌رمه‌ند لاوك وستران تۆمارده‌كات .

له‌هه‌مان ساڵدا واته‌ 1961 كۆتایی به‌ژیانى ڕه‌به‌نى دێنێت ، له‌گه‌ڵ خاتوونێكى عه‌ره‌ب به‌ناوى ( سوعاد ئیبراهیم ) ژیانى هاوسه‌رى پێكدێنێت و ده‌بنه‌ خاوه‌نى دووكچ و كوڕێك به‌ناوه‌كانى ( ئه‌مسال و سوندس و فه‌لاح)  .

هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى  له‌ماوه‌ى (33 بۆ 34) ساڵ  مانه‌وه‌و خزمه‌تكردن به‌ مه‌قام و لاوك و ستران له‌ڕادیۆى كوردى به‌غدا، واته‌ له‌ساڵى (1942 بۆ 1975) تاخانه‌نشین ده‌بێت ، هونه‌رمه‌ند نزیكه‌ى (308) مه‌قام و لاوك و سترانى ڕه‌سه‌نى تۆماركردووه‌ ، ده‌كاته‌ ماوه‌ى ( 30) كاتژمێر تۆمارى ده‌نگى لاوك و ستران.

به‌پێى ڕیزبه‌ندى تۆماركردنى ڕادیۆى كوردى به‌غدا، هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى به‌پله‌ى سێیه‌م دێت دواى هونه‌رمه‌ندان (مامۆستا عه‌لى مه‌ردان ، 60كاتژمێر ) و ( ڕه‌سوڵ گه‌ردى 40كاتژمێر ) (*6)

خه‌رمان به‌ره‌كه‌ت به‌ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌كه‌ى ئه‌و هه‌موو به‌رهه‌مه‌ى خستۆته‌ سه‌رخه‌رمانى لاوك و سترانى كوردى كه‌ بۆهه‌میشه‌ جێی ستایش و به‌رزنرخاندنى كه‌سایه‌تى و هونه‌رى ڕه‌سه‌نى هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌نى جزیرى یه‌ ،هه‌روه‌ها له‌ساڵى (1967) به‌دواوه‌  چه‌ند گۆرانییه‌كى ده‌نگ و ڕه‌نگى له‌ته‌له‌فزیۆنى كه‌ركوك تۆماركردووه‌.

دواى خانه‌نشین بوونى و هه‌ڵكشانى ته‌مه‌ن و سۆزو خۆشه‌ویستى  و غوربه‌تى بۆ وڵات و نیشتمان، له‌كۆتایی ته‌مه‌نیدا به‌ جه‌سته‌یه‌كى نه‌خۆشه‌وه‌ بڕیارده‌دات به‌ خێزانه‌وه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ كوردستان  و ئه‌و ته‌مه‌نه‌ى ماویه‌تى له‌ناو هاوزمان وژینگه‌  و فه‌رهه‌نگ و كه‌لتوور و هونه‌رى ڕه‌سه‌نى نه‌ته‌وه‌كه‌یدا به‌سه‌ر ببات ، له‌ساڵى (1982) بۆ دواجار شارى به‌غدا به‌جێدێڵێ و له‌زاخۆى ده‌لال له‌گه‌ڵ هاوسه‌ر و منداڵه‌كانیدا نیشته‌جێ ده‌بن .44

به‌هۆى نه‌خۆشیی درێژخایه‌ن و وه‌ستانى هه‌ردوو گورچیله‌ى  له‌ ته‌مه‌نى (66) ساڵیدا وله‌رێكه‌وتى ( 9/7/1983) هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى  كۆچى دوایی ده‌كات وخوداحافیزیی له‌ هونه‌ر و لاوك و ستران و كوردستان ده‌كات ، له‌ گۆڕستانى زاخۆ ئه‌سپه‌رده‌ى خاك ده‌كرێت،

به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ى هه‌ندێك هونه‌رمه‌ند و هونه‌ردۆست باسى لێوه‌ ده‌كه‌ن ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى له‌كاتى سپاردنى به‌خاكى پیرۆزى كوردستان ، گرنگى به‌گڵكۆكه‌ى نه‌دراوه‌ و له‌ماوه‌ى ئه‌و چه‌ندین ساڵه‌دا ، گڵكۆكه‌ى شێواوه‌و هیچ شوێنه‌وارێكى لێ به‌جێ نه‌ماوه‌ ، به‌داخه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى تا له‌ژیاندا بووه‌ نه‌دارو كه‌م ده‌رامه‌ت و كرێچى ماڵان بووه‌، له‌ كۆچكردنه‌كه‌شیدا هه‌ر هه‌ژار و هونه‌رمه‌ندێكى گڵكۆ وون بووه‌....!

له‌یاد و یاده‌وه‌ریی خاوه‌ن ده‌نگێكى ڕه‌سه‌ن وبولبولى خۆشخوانى ئاواز ولاوك و سترانى كوردیدا حه‌سه‌ن جزیرى ، وێڕاى سڵاو و چه‌پكه‌ گوڵى كوردستان بۆسه‌ر گڵكۆى وونى ، ده‌بێت ڕێز له‌هونه‌ر و ده‌ست و په‌نجه‌ى هونه‌رمه‌ندانى ژه‌نیارى به‌ر‌هه‌مه‌كانى هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى بگرین كه‌ هاوكار و پشتیوانى به‌رهه‌مه‌كانى هونه‌رمه‌ند بوون.

هه‌ندێك له‌به‌رهه‌مه‌پڕ چێژ و به‌ناوبانگه‌كانى هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن جزیرى  :

 ( لاوكى عه‌بدالى  ، لاوكى مه‌ترانۆ ، لاوكى بلبۆ ، به‌سته‌ى كاڤوكێ ، لاوكى ساڵحۆ ، ئه‌حمه‌دى مالا موسا و لێ لێ دینێ ،هه‌ى لۆ دلان به‌هاره‌ و ئه‌ز نه‌خۆشم  ......چه‌ندینى تر )

جه‌مالى ده‌لاك  19/1/2021

سه‌رچاوه‌:

(*1) كتێبى گۆرانیبێژه‌ نه‌مره‌كان ،،، به‌شى یه‌كه‌م  ،،باكوورى  ،،لاپه‌ڕه‌ (101)

(*2و3) كتێبى مێژووى ڕادیۆى كوردیی به‌غداد،،1939_1958 ، به‌رگى یه‌كه‌م /جزمى یه‌كه‌م ، لاپه‌ڕه‌ (620)

(* 4 و 6)سایتى گلگامش ،،ژكرى الفنان حسن جزراوی ، عه‌بدولكه‌ریم عه‌بدولڕه‌حمان ...29/7/2007

(*5) كتێبى گۆرانیبێژه‌ نه‌مره‌كان ،،، به‌شى یه‌كه‌م  ،،باكوورى  ،،لاپه‌ڕه‌ (101)