هونه‌رمه‌ند مشكۆ .. ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ی  مه‌قامی ( له‌پاش مه‌رگم) بۆته‌ ناسنامه‌ی ...!

Thumbnail

ده‌نگێكى خۆڕسك و بێخه‌وه‌ش و  دره‌وشاوه‌ى هونه‌رى ميللى له‌بوارى مه‌قام و به‌سته‌دا ، له‌ده‌رگاى بيرو هۆشم وهانم ده‌دا كه‌ پێنووس بگرمه‌ ده‌ست و يادێك له‌و هونه‌رمه‌نده‌ هه‌ژار و نه‌دار و فره‌ به‌خششه‌ به‌گه‌نجينه‌ى هونه‌رى ئاواز و مه‌قام و به‌سته‌ى كوردى بخه‌مه‌ سه‌ركاغه‌ز، هه‌رچه‌ند ده‌كه‌م نازانم له‌به‌ر ده‌وڵه‌مه‌ندى هونه‌ره‌  ڕه‌سه‌نه‌كه‌ى له‌كوێوه‌ ده‌ست پێبكه‌م .


كاتێك گه‌ره‌كمان بێت باس له‌ژيان و كاره‌ هونه‌رييه‌كانى  هونه‌رمه‌ند ( سه‌لاح داوده‌ ) بكه‌ين ، ناوێكى دره‌وشاوه‌و مامۆستاى ، مامۆستاى مه‌قام و به‌سته‌ى كوردى ( عه‌لى مه‌ردان ) دێته‌ پێشه‌وه‌ ئه‌ويش ( خدر بارام چاوه‌ش ) باپيرى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌يه‌ ، 
گه‌وره‌ هونه‌رمه‌ندى نه‌ته‌وه‌كه‌مان  مامۆستا عه‌لى مه‌ردان هيچ كات نه‌يشاردۆته‌وه‌ و هه‌ميشه‌ به‌ڕاشكاوى و ئه‌مانه‌ته‌وه‌ ئه‌و ڕاستييه‌ى دركاندووه‌ وتوويه‌تى من قوتابى (خدر بارام چاوه‌ش ) م، سه‌لاح داوده‌ى هونه‌رمه‌ند پێمان ده‌ڵێت ( ئانێ مامۆستا عه‌لى مه‌ردان زانى  من نه‌وه‌ى خدر بارامى چاوشم ، پێمى وت كاكه‌ من له‌ باباى تۆوه‌ فێر ئه‌م مه‌قامێله‌ بيم و ئێوه‌ گشتان گۆرانيوێژ و مه‌قاموێژن) (*1)  گڵكۆكه‌ت غه‌ريقى ڕه‌حمه‌ت بێت مامۆستا عه‌لى مه‌ردان ، بزانن به‌چ زمانێ شيرينى گه‌رميانى ئه‌و ڕاستييه‌ى دركاندووه‌ .
ڕه‌گ و ڕيشه‌ى هونه‌رى مه‌قامبێژى  و گۆرانيبێژى ( خدر بارام چاوه‌ش ) ڕه‌گى  له‌ناو خانه‌واده‌و بنه‌ماڵه‌كه‌يدا داكوتاوه‌ و ڕيشاڵى ڕه‌گه‌كانى درێژ بۆته‌وه‌و په‌ل و پۆى هاويشتووه‌ تاگه‌يشتۆته‌ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، ئه‌ويش زۆر به‌ئه‌مانه‌ته‌وه‌ ئه‌و په‌يامه‌ پيرۆزه‌ى تا دواساته‌كانى ژيانى پاراست و  زۆر زه‌حمه‌ت و جه‌ورى كێشا  تا گه‌ياندييه‌  گه‌نجينه‌ى هونه‌رى مه‌قام و به‌سته‌ى نه‌ته‌وه‌كه‌ى .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، خاوه‌ن ده‌نگێكى ڕه‌سه‌ن و هه‌ڵقوڵاوى ناوچه‌يه‌كى فراوان و گرنگ و لانكه‌ى ( ئه‌ڵلاوه‌يسى و قه‌تار و خاوكه‌ر و خورشيدى و ئاى ئاى ) له‌ڕێي ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌كه‌يه‌وه‌ پانتاييه‌كى فراوانى له‌ته‌واوى كوردستان داگير كردووه‌ ، ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ خۆڕسك و نه‌خوێنده‌واره‌ى نه‌ته‌وه‌كه‌مان ، هه‌مووكات به‌و پۆشاكه‌ ( كه‌واو سه‌ڵته‌ ) و سيماى بێ نازو ده‌م و دووى شيرينى و ئاوازه‌ به‌سۆزه‌كانى ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ هونه‌رمه‌ندێكى بێ فيزو ساده‌و خاكى، زاده‌ى نه‌ته‌وه‌يه‌كى بنده‌سته‌ و هه‌ميشه‌ له‌ژێر چه‌وسانه‌وه‌ى نه‌ته‌وايه‌تى و چينايه‌تيدا ناڵاندوويه‌تى .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌  له‌ ( ئه‌لبوسه‌باح ) ه‌وه‌   بۆ  ناوه‌ندى عه‌لى مه‌ردان بۆ مه‌قام .....!
مامۆستا و هونه‌رمه‌ند (وريا ئه‌حمه‌د ) له‌ ديدارێكيدا له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند (ناسرى ڕه‌زازى ، ساڵى 1984 دا  ده‌ڵێت ( بۆم هه‌يه‌ بڵيم چۆله‌كه‌ى سه‌رگوێسوانه‌كه‌شيان  له‌ هى خه‌ڵكى دى ده‌نگ خۆشتر بوونه‌ ) ئه‌و ده‌سته‌واژه‌يه‌  پڕاوپڕى  ژيانى هونه‌رى  بنه‌ماڵه‌ى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌يه‌ ، هونه‌رمه‌ند  ( سه‌لاح محه‌مه‌د خدر بارام چاوه‌ش) ناسراو به‌ ( سه‌لاح داوده‌ ) ، له‌خانه‌واده‌يه‌كى هه‌ژارى گه‌رميان و لێوان لێو له‌ هونه‌رى مه‌قامبێژى و ده‌نگخۆشيي ،  له‌ ناحيه‌ى ( ئه‌لبوسه‌باح) ى سه‌ربه‌شارۆچكه‌ى ( توزخورماتوو) له‌ساڵى (1941) به‌دنيا هاتووه‌،په‌روه‌ردگار منداڵێك ده‌به‌خشێت به‌خانه‌واده‌ى (محه‌مه‌د خدر) ئه‌و پياوه‌ى وه‌ك ميرات به‌هره‌ى ده‌نگخۆشيي و لێزانى و شاره‌زايي له‌ باوكيه‌وه‌ بۆ ماوه‌ته‌وه‌،هه‌موو ئه‌و خه‌سڵه‌ته‌ هونه‌رييه‌ پڕ چێژانه‌ له‌گه‌ڵ گه‌وره‌بوونى سه‌لاح وه‌ك ئه‌مانه‌تێك ڕێنوێنى ده‌كات و فێرى ده‌كات و هه‌ميشه‌ هانى ده‌دات، تا ئه‌و ڕێگا پيرۆزه‌ى مه‌قامبێژى و به‌سته‌بێژى كوێر نه‌بێته‌وه‌ و، مۆركى ڕه‌سه‌نايه‌تيه‌ ميللييه‌كه‌ ڕۆشن و به‌رده‌وام بێت . 
به‌هۆى ئه‌وه‌ى له‌ناو خانه‌واده‌كه‌يدا هونه‌رى مه‌قامبێژى و ده‌نگخۆشيي به‌ميرات بۆيان ماوه‌ته‌وه‌ و باوكى واته‌ ( محه‌مه‌د خدر ) ده‌نگخۆش و گۆرانيبێژى گونده‌كه‌يان و ناوچه‌كه‌بووه‌ ، به‌رده‌وام له‌كۆڕو كۆبوونه‌وه‌ و ديوه‌خانه‌كان و له‌ناو خزم‌ و دۆستانيدا، به‌ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌ى گۆرانى و مه‌قامى چڕيوه‌ ، بۆ ئه‌و كۆڕانه‌ سه‌لاحى كوڕى كه‌هێشتا منداڵبووه‌و له‌ته‌ك خۆيدا بردوويه‌تى بۆئه‌وه‌ى ئاشناى بكات و به‌و كه‌ش و ژينگه‌ لێوڕيژه‌ له‌به‌سته‌ و مه‌قام و شادى به‌خشه‌ ، به‌داخه‌وه‌ هونه‌رمه‌ند  نه‌توانراوه‌ بخرێته‌ به‌رخوێندن و له‌خوێندن بێ به‌ش بووه‌، ئه‌و به‌شداريكردنه‌ى له‌گه‌ڵ باوكيدا ده‌بێته‌ فێرگه‌يه‌ك بۆ سه‌لاح  و خه‌رمانه‌ى هه‌ست و سه‌ليقه‌ى هونه‌رى له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و ده‌بێته‌ سه‌ره‌تايه‌ك بۆ ده‌ركه‌وتنى به‌هره‌ى ده‌نگخۆشييه‌كه‌ى و له‌نێو كۆڕو كۆمه‌ڵ و خزم و كه‌س وكاردا گۆرانى ده‌خوێنێ ،
له‌ته‌مه‌نى (18) ساڵيدا له‌ئه‌لبوسه‌باحه‌وه‌  ماڵ ده‌گوازنه‌وه‌ بۆ شاره‌ دێرينه‌كه‌ى كوردان ، شارى كه‌ركوك و له‌ گه‌ڕه‌كى ( باداوا) نيشته‌جێ ده‌بن ، له‌م ژيانه‌ نوێيه‌ى شار بۆ ئه‌و نامۆ ده‌بێت ، به‌ڵام به‌هۆى به‌هره‌ى ده‌نگخۆشييه‌كه‌يه‌وه‌ و چڕينى به‌سته‌و مه‌قام،  هه‌ر زۆر زوو تێكه‌ڵاو به‌ خه‌ڵك ده‌بێت و ئاشنايه‌تى له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌نداندا په‌يدا ده‌كات، لێره‌وه‌ ده‌ستخۆشيي و به‌رده‌واميي و هاندانى ده‌ست پێده‌كات كه‌ بچێته‌ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا گۆرانى و مه‌قام تۆماربكات.
 هونه‌رمه‌ند( ئه‌حمه‌د داوده‌ 1926_1979) كه‌ يه‌كێكه‌ له‌هونه‌رمه‌نده‌  باڵه‌بانژه‌نه‌كانى گه‌رميان و كوردستان ، ئامۆزاى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌يه‌ كه‌ له‌ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ به‌ته‌مه‌ن تر بووه‌ ، به‌هۆى به‌ناوبانگيي و تواناى باڵه‌بانژه‌نييه‌كيه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ى سه‌رۆك هۆزه‌كه‌يان ( دارا به‌گ) چه‌ند جارێك چۆته‌ به‌غدا و ئاشنايه‌تى له‌گه‌ڵ مامۆستا ( عه‌لى مه‌ردان ) په‌يداكردووه‌ ، ده‌كرێت ئه‌وه‌ش بڵيم كه‌ هونه‌رمه‌ند ئه‌حمه‌د داوده‌ كاريگه‌ريي زۆرى له‌سه‌ر ده‌ركه‌وتن و پێگه‌ياندنى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ هه‌بووه‌ جگه‌ له‌ ماڵباته‌ هونه‌رييه‌كه‌ى خۆى .
ئه‌حمه‌د داوده‌ى باڵه‌بانژه‌ن زۆر هاني هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ده‌دات كه‌ له‌گه‌ڵيدا بچێته‌ به‌غدا بۆئيزگه‌ى كوردى ، هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند به‌ڕێ ده‌كه‌ون بۆ شارى به‌غدا ، به‌رله‌وه‌ى بچنه‌ ئيستگه‌ ، ماوه‌ى (3) مانگ له‌به‌غدا ده‌مێننه‌وه‌ له‌لاى دۆست و ناسياوه‌كانيان ده‌مێننه‌وه‌، هه‌موو شه‌وێك كۆڕ و به‌زمى مه‌قام و به‌سته‌ تادره‌نگانێكى شه‌و سه‌لاح داوده‌ به‌ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌يي و ئه‌حمه‌د داوده‌ به‌باڵه‌نه‌كه‌ى ،ئه‌و كۆڕانه‌يان جوانتر و ڕازاندۆته‌وه‌و شادييان به‌ڕۆحى ئاماده‌بووان به‌خشيوه‌ ، دواى ئه‌و سێ مانگ مانه‌وه‌يان پاشان چوونه‌ته‌‌ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا.
هه‌ركه‌ ده‌چنه‌ ئيزگه‌‌  مامۆستا عه‌لى مه‌ردان پێشوازييان لێده‌كات ، چونكه‌ پێشتر له‌ ( له‌يلان ) ه‌وه‌ هاتووچۆ و ناسياوييان هه‌بووه‌ ، و په‌يوه‌ندى مامۆستا عه‌لى مه‌ردان و محه‌مه‌د خدرى باوكى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ له‌و كاته‌وه‌ بووه‌ و نێوانيان خۆشبووه‌ ، له‌ساڵى (1949) مامۆستا عه‌لى مه‌ردان داواو ڕێنوێنى باوكى سه‌لاح داوده‌ى كردووه‌ كه‌ بچێته‌ ئيزگه‌ و ده‌نگى تۆماربكات چونكه‌ زانيويه‌تى كه‌ خاوه‌نى ده‌نگێكى خۆش و مه‌قامزانێكى به‌توانايه‌ ، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ نه‌چووه‌ و ئه‌و ده‌نگه‌ خۆشه‌ وه‌ك زۆر له‌ده‌نگخۆشه‌كانى  ترى كوردستان ده‌نگيان تۆمارنه‌كران  و له‌سۆزو چێژى هونه‌ره‌كه‌يان بێ به‌ش‌ بووين .
 مامۆستاو هونه‌رمه‌ند ( باكورى ) وه‌ك شايه‌تحاڵيك بۆيه‌كه‌م ديدارى له‌گه‌ڵ  هونه‌رمه‌ندان له‌ ئيزگه‌ى كوردى ئه‌وڕۆژه‌مان به‌م شێوه‌يه‌ بۆ ده‌گێڕيته‌وه‌ ( پايزى ساڵى 1957 بوو چوومه‌ ئيزگه‌ بۆ ئاهه‌نگى هه‌فتانه‌ى خۆم ، هێشتا كاتم مابوو بۆ تۆماركردن له‌ هۆڵه‌كه‌ دانيشتم مامۆستا عه‌لى مه‌ردانيش له‌وێ بوو، دواى كه‌مێك كابرايه‌كى به‌ته‌مه‌ن ، چاكه‌ت له‌سه‌ر كه‌وايه‌كى درێژ و قايشێكى له‌ناوقه‌دى به‌ستبووجه‌مه‌دانييه‌كى له‌سه‌ر به‌ستبوو به‌شێوه‌ى ده‌ستوورى كورده‌كانى كه‌ركوك.
له‌دواى ئه‌و (3) سێ مناڵ به‌هه‌مان شێوه‌ جل و به‌رگيان له‌به‌ر بوو هاتنه‌ ژووره‌وه‌ و سڵاويان كرد، مامۆستا عه‌لى مه‌ردان دياربوو پێشتر ده‌يناسين،وتى : ئه‌مه‌ (كاك ئه‌حمه‌د داوده‌يه‌) نه‌ى ژه‌نێكى بليمه‌ته‌،ئه‌وانيش مناڵى خۆيي و ئامۆزاكان له‌گه‌رميانه‌وه‌ و له كه‌ركوكه‌وه‌ ده‌عوه‌تمان كردوون و گۆرانى و مه‌قامى خۆش ده‌ڵێن، كوڕه‌ گه‌نجه‌كه‌ ڕه‌نگه‌ ته‌مه‌نى( 16 يان 17 ) ساڵ ده‌بوو ( مه‌به‌ستى سه‌لاح داوده‌يه‌ ) ئه‌وه‌كه‌ى تر چه‌ند ساڵێك بچوكتر بوو سێييه‌ميان زۆر مناڵ بوو ، دواتر زانيم ئه‌و تيپه‌ ڕه‌سه‌نه‌ ئه‌وانه‌ بوون ، 
1/ به‌ته‌مه‌نه‌كه‌  ( ئه‌حمه‌د نه‌ى ژه‌ن يان به‌أه‌بان ژه‌ن ) بوو.
2/گه‌نجه‌كه‌ مه‌قام و به‌سته‌ى ده‌گووت ناوى (سه‌لاح ) بوو 
3/ فايه‌ق سێيه‌مه‌كه‌ بوو .
4/ مناڵه‌كه‌ش (نه‌وزاد ) كوڕى كاك ئه‌حمه‌د بوو ، گشتييان له‌عه‌شره‌تى( داوده‌) ى گه‌رميان بوون. ) (*3)   
له‌و سه‌ردانه‌يدا هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، سه‌ره‌تاى ده‌ستپێكى گۆرانى و مه‌قام و خاوه‌نى ئه‌و ده‌نگه‌ زوڵاڵ و پڕ چێژه‌ بۆ ئيستگه‌ (9 )  مه‌قام و به‌سته‌ تۆمارده‌كات وده‌بێته‌ جێى خۆشحاڵى و په‌سه‌ندكردنى و له‌ئيزگه‌ى  كوردى به‌غداوه‌  ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌كه‌ى سه‌لاح داوده‌ بڵاو ده‌كرێته‌وه‌ ، ئه‌و ده‌نگه‌ پر چێژه‌ خۆشه‌ گه‌رميانييه‌ سنووره‌كان ده‌به‌زێنێ و به‌كوردستاندا بڵاوده‌بێته‌وه‌ .بۆهه‌ربه‌سته‌و مه‌قامێك (2) دوو دينار ، واته‌ (18) هه‌ژده‌ دينارييان وه‌ك پاداشت داوه‌تێ.
باوكى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ جيا له‌به‌هره‌ى ده‌نگخۆشييه‌كه‌ى شاره‌زايي له‌ ژه‌نينى (  زوڕنا ونه‌يي و ساز ) دا هه‌بووه‌ و هه‌وڵيشى داوه‌ كه‌ كوڕه‌كه‌ى فێرى ژه‌نينى ئه‌و ئامێرانه‌ بێت .
  باوك و كوڕى ده‌نگخۆش له‌چه‌ند ئاهه‌نگ وزه‌ماوه‌ندێكدا پێكه‌وه‌ گۆرانييان خوێندووه‌ ، ئه‌و گۆرانياينه‌ى ئه‌و كاته‌ كه‌ زۆر له‌سه‌ر زار و باو بوون بريتى بوون له‌ ( كراس زه‌ردێ ، پرسيم له‌چيمه‌ن ، كزه‌ى جه‌رگانم و گه‌ردوون من چيبكه‌م،،،،تاد ) به‌ڵام هه‌موو كات( باوكى پێى وتووه‌ كوڕم شه‌رم مه‌كه‌  گۆرانى و مه‌قام گوتن پشتاو پشت بۆ ئێمه‌ ماوه‌ته‌وه‌ و ئه‌مه‌ ئيش و كارمانه‌ ) (*2)
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ماوه‌ى (29) ساڵ له‌ژيانى خۆى ته‌رخانكردووه‌ بۆئيزگه‌ى كوردى به‌غداو چه‌ندين به‌سته‌و مه‌قامى تۆماركردووه‌ واته‌ له‌ساڵى (1957) وه‌ تا دوا چوونى بۆ ئيستگه‌ له‌‌ ساڵى (1986)  نزيكه‌ى  (60) گۆرانى و مه‌قامى تۆماركردووه‌ ،  زياتر له‌ ( 20) گۆرانى و مه‌قاميشى بۆ ته‌له‌فزيۆن له‌به‌غدا و كه‌ركوك  تۆماركردووه‌ ، يه‌كه‌م گۆرانى كه‌بۆ ته‌له‌فزيۆن  تۆمارى كردووه‌ ، گۆرانى ( كوێستانان خاڵ خاڵ ) له‌به‌غدا له‌ساڵى (1978) بووه‌،  هونه‌رمه‌ند به‌تۆماركردنى  مه‌قامى (ئه‌ڵڵاوه‌يسى ) و به‌سته‌ى ( ئامينێ نازه‌نينێ ) كۆتايي به‌ سه‌ردانه‌كانى بۆ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا ده‌هێنێ‌،  ئه‌وماوه‌يه‌ كه‌ هاتوچۆى ئيزگه‌ى كوردى به‌غداى كردووه‌ ، ئاشنايه‌تى و په‌يوه‌ندى زۆر و فراوانى له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌نده‌كانى ئه‌و كاته‌ دا په‌يدا كردووه‌ وه‌ك ( عه‌لى مه‌ردان ، حسێن عه‌لى ، ڕه‌سوڵ گه‌ردى ، شه‌ماڵ سائيب ، تايه‌ر تۆفيق و خوداداد عه‌لى  و....تاد).
هونه‌رمه‌ند جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ ده‌نگخۆش و به‌سته‌ بێژ بووه‌ ، مه‌قامزان و مه‌قامناس و مه‌قامبێژێكى به‌تواناى گه‌رميان و هه‌موو كوردستانه‌ ، هه‌روه‌ها شاره‌زايي هه‌بووه‌ له‌ ژه‌نينى ئامێرى ( زوڕنا و نه‌يي  وده‌هۆڵ) به‌شدارى له‌چه‌ندين ئاهه‌نگ و زه‌ماوه‌ند و بۆنه‌كاندا كردووه‌ بۆ مه‌به‌ستى دابينكردنى بژێوى ژيانى  خۆيي و خانه‌واده‌كه‌ى .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌لف و بێى كوردى له‌قوتابخانه‌ نه‌خوێندووه‌ ، به‌ڵام له‌ كاره‌كه‌يدا كه‌ هونه‌رى مه‌قام و به‌سته‌بێژى بووه‌ كه‌سێكى به‌ئاگا و شاره‌زابووه‌ كه‌ ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ فراوانه‌ى تێيدا ژياوه‌و گه‌وره‌ بووه‌ (گه‌رميان) چه‌ند ده‌وڵه‌مه‌نده‌ له‌بوارى هونه‌رى مه‌قام وبه‌سته‌ دا، ئاواييه‌ك بۆ ئاواييه‌كى ديكه‌ى گه‌رميان له‌ڕووى گۆرانى و مه‌قامه‌وه‌ جياوازييان هه‌يه‌ له‌شێوه‌ى چڕيندا،
له‌ديمانه‌يه‌كدا هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ پێمان ده‌ڵێت  ( بۆنموونه‌ ئه‌ڵڵاوه‌يسى جه‌بارييه‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌ڵڵاوه‌يسى داودييه‌كان جيايه‌ ،تايبه‌تمه‌ندى گۆرانى كه‌ركوك و گه‌رميان و مه‌قامه‌ ڕه‌سه‌نه‌كانى كوردى زۆرينه‌ى له‌گه‌رميانه‌ جۆرى گۆرانى گوتنيشيان له‌گه‌ڵ جێگاكانى تر جيان ، زۆرينه‌ى مه‌قامه‌ كوردييه‌كان هى ناوچه‌ى گه‌رميانن وه‌ك ئه‌ڵڵاوه‌يسى ، يارغه‌زاڵ ، خورشيدى و خاوكه‌ر ، هه‌موويان مه‌قامى ڕه‌سه‌نى كوردين له‌شوێنێ بۆ شوێنێكى تر جياوازه‌ ، شوێنێك ئاى ئاى زۆرباش ده‌ڵێ ، شوێنێكى تر قه‌تار باش ده‌ڵێ) (*4)
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ مه‌قام و به‌سته‌ خوێندنى كردۆته‌ پيشه‌ و له‌وڕێگه‌يه‌وه‌ بژێوى ژيانى دابينكردووه‌ ، به‌ڵام چ بژێويه‌ك به‌ژيانێكى كوله‌مه‌رگى ، جێى داخه‌ تائێستا هونه‌ر نه‌بۆته‌ سه‌رچاوه‌ى دابينكردنى ژيانى هونه‌رمه‌ند ،به‌ڵام ئه‌م  دڵسۆزبووه‌ بۆ هونه‌ره‌كه‌ى و فه‌رامۆشيى نه‌كردووه‌ ، دواى نه‌چوونه‌وه‌ى بۆ ئيزگه‌ى كوردى به‌غدا ، ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ نه‌مره‌ به‌رده‌وام سه‌رقاڵى ئاهه‌نگ  و به‌زمى شه‌وانه‌ى كۆڕى ياران  و زه‌ماوه‌ند بووه‌  له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د داوده‌ و فايه‌ق داوده‌ ، ئه‌وئامێرانه‌ى له‌گه‌ڵ ده‌نگى خۆشى سه‌لاح داوده‌ دا كارى هونه‌رييان ئه‌نجامداوه‌  باڵه‌بان و زه‌ڕبێك بووه‌ ، به‌ڵام چ هونه‌رێكيان خوڵقاندووه‌ ، كه‌ هه‌ركات گوێبيستى كاره‌ هونه‌رييه‌كانى سه‌لاح داوده‌ ده‌بيت ، له‌ ده‌نگ و ژه‌نين و ڕيتم و ميلۆدى گۆرانييه‌كان سه‌رت سوڕده‌مێنێ و چێژت پێ ده‌به‌خشێت ، هونه‌رێكى هه‌ژار و له‌ناوه‌رۆكدا ده‌وڵه‌مه‌ند و له‌لوتكه‌ى ئاوازو گۆرانيدا.
له‌و گه‌شته‌ هونه‌رييه‌ كه‌ ماوه‌ى نيوسه‌ده‌ له‌نێو چرينى مه‌قام و به‌سته‌ و ژه‌نينى ئامێره‌كانى ( ده‌هۆڵ و زوڕنا ) هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ جيا له‌و به‌رهه‌مانه‌ى له‌ڕاديۆ و ته‌له‌فزيۆن تۆمارى كردوون ، به‌ده‌يان ئاهه‌نگى  له‌ماڵان  له‌كه‌ركوك و شاره‌كانى كوردستان  له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندان تۆماركردووه‌ وه‌ك ( ئه‌حمه‌د شه‌ماڵ ، هابه‌ و مشكۆ، شكور خه‌يات و  سابير كوردستانى ) له‌تۆمارگاكاندا وه‌ك دۆكۆمێنت ماون ، ده‌توانم ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌م كه‌ له‌كاتى ژيانيدا و دواى كۆچكردنى له‌وانه‌يه‌ چه‌ند به‌رهه‌مێك له‌و هه‌موو ئاهه‌نگانه‌ى تۆماريكردوون،  وه‌ك ئه‌رشيف له‌لاى خۆيي و خانه‌واده‌كه‌ى  بووبێت ، به‌داخه‌وه‌ ئه‌وه‌ گرفت و خه‌مێكى به‌هه‌ند وه‌رنه‌گيراوى ئه‌رشيفى هونه‌رمه‌ندانى نه‌ته‌وه‌كه‌مان له‌لايه‌ن ده‌زگايه‌كى تايبه‌تمه‌نده‌وه‌ ، هونه‌رمه‌ند وشيار ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د ده‌ڵێت ( سه‌لاح داوده‌ خۆى ئاماژه‌ى به‌وه‌ كرد كه‌ زياتر له‌ (60) گۆرانى و مه‌قامى بۆ ئيزگه‌ى كوردى و زياتر له‌ ( 20) گۆرانى و مه‌قاميشى بۆته‌له‌فزيۆنى كه‌ركوك تۆماركردووه‌،هه‌روه‌ها نزيكه‌ى (300) كاسێتى له‌ئاهه‌نگه‌ تايبه‌تييه‌كاندا تۆماركردووه‌، به‌ڵام به‌بۆچوونى  من به‌رهه‌مه‌ تۆماركراوه‌كانى نێو كاسێته‌كان ته‌نيا گۆرانييه‌ توركمانييه‌كانى لێبترازێ ، ئه‌وانى تر دووباره‌ كردنه‌وه‌ى مه‌قام و گۆرانييه‌كانى پێشترن كه‌ پێده‌چێ له‌سه‌رووى (100) به‌رهه‌مه‌وه‌ بن ) (*5)
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ده‌ريايه‌كه‌ له‌ هونه‌ر ، له‌مه‌قام و به‌سته‌دا ده‌هێنێ و پێويسته‌  توێژينه‌وه‌ له‌لايه‌ن  مامۆستايان و شاره‌زايانى بوارى موزيك و مه‌قام و گۆرانى ، بۆ ده‌نگ و ئه‌داو كاره‌ هونه‌رييه‌كانى له‌هه‌موو قۆناغه‌كانى ژيانى هونه‌ري هونه‌رمه‌ند بكرێت ،
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ به‌هه‌رچه‌رمه‌سه‌ريي و نه‌دارييه‌ك  كه‌ تێدا ژيا ، توانيويه‌تى ده‌يان ئاواز  له‌گۆرانى و مه‌قامى ڕه‌سه‌نى گه‌رميان بچرێ و له‌فه‌وتان ڕزگاريان بكات ،نموونه‌ى  گۆرانييه‌ خۆشه‌كانى  هونه‌رمه‌ند كه‌ له‌ياده‌وره‌ى زۆربه‌ماندا به‌پيرۆزى  ماوه‌ته‌وه‌  (ڕاوه‌ستاوه‌ له‌و بانه‌  ، حه‌بيه‌ خان ، ئامۆزاگيان ، ياروه‌ره‌وه‌ ، ڕێزه‌ به‌ڕيزه‌ گيانه‌ ، خانزاده‌خان ، شه‌ده‌لار ، خرينگه‌ ، ڕه‌يحانه‌ و له‌و كه‌له‌ ده‌نگى ساز دێ ).
  هونه‌رمه‌ند ته‌نها و ته‌نها بۆ مه‌قام و به‌سته‌ى كوردى ژيا و شكۆى هونه‌ره‌كه‌ى ڕاده‌ستى ڕژێمى به‌عس نه‌كرد  و  به‌ده‌ست هه‌ژارى و ده‌ستكورتى و كرێنشينيه‌وه‌ زۆر ئازارى چه‌شتووه‌‌ ، به‌ڵام هونه‌رمه‌ند ووره‌ به‌رزو هيچ كات نه‌ي ويستوه‌ ملكه‌چى پاروه‌ نانێك بێت، سه‌ره‌ڕاى ئه‌و ژيانه‌ هه‌ژارييه‌ ده‌يگوزه‌راند، هه‌ركۆڵى نه‌داوه‌ تا دواساته‌كانى ژيانى خزمه‌تى  به‌مه‌قام و گۆرانى و هونه‌ر و كه‌لتوورى كوردى كرد ، سه‌لاح داوده‌ كه‌سايه‌تيه‌كى كه‌م دوو و هێمن و ده‌ست پاك و نه‌فس به‌رزبووه‌.
له‌دواى ڕاپه‌ڕينيشه‌وه‌ ، له‌لايه‌ن  كه‌ناڵه‌ ئاسمانييه‌كانه‌وه‌  تا له‌ژياندا بوو چه‌ندين به‌رنامه‌ى ديدارى هونه‌رييان  له‌گه‌ڵ  هونه‌رمه‌ند ئه‌نجامداوه‌ ، كه‌ جێى ستايش و به‌رزنرخاندنن .
هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ خێزانداره‌و له‌دواى خۆى كوڕه‌كانى   به‌تايبه‌ت ( عه‌باس و دلشاد ) ڕێگا پيرۆزه‌كه‌ى باوكيان گرتۆته‌ به‌رو شاره‌زايي و تواناى مه‌قام و به‌سته‌ بێژى له‌قوتابخانه‌ نه‌مره‌كه‌ى باوكيانه‌وه‌ فێربوون ،
له‌يه‌كه‌مين ساليادى دامه‌زراندنى  ناوه‌ندى عه‌لى مه‌ردان بۆ مه‌قام له‌شارى كه‌ركوك ، له‌هۆڵى (نه‌ورۆز ) به‌وبۆنه‌يه‌وه‌ ئاهه‌نگێك سازده‌كرێت و هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ وه‌ك هونه‌رمه‌ندێكى ‌ گه‌وره‌و شاره‌زا له‌و بواره‌دا بانگهێشتى ئه‌و ساڵياده‌ ده‌كرێت و به‌مه‌قامى (قه‌تارو خاوكه‌ر) و به‌سته‌ى ( ڕاوه‌ستاوه‌ له‌و بانه‌) به‌شدارى ده‌كات ،دواى ته‌واو بوون و هاتنه‌ خواره‌وه‌ى له‌سه‌ر شانۆ، به‌داخه‌وه‌ ته‌ندروستى تێكده‌چێت و ده‌يگه‌ننه‌ نه‌خۆشخانه‌ى ئازادى له‌شارى كه‌ركوك ، له‌كاتژمێر (8) ى شه‌وى هه‌مان ڕۆژ به‌هۆى جه‌ڵته‌ى دڵه‌وه‌ كۆچى دوايي ده‌كات،
به‌و كۆچه‌ كتوپڕه‌ى خه‌مێكى گه‌وره‌ى له‌نێو دڵ و ده‌روونى هه‌واداران و هونه‌رمه‌ندان و ئازيزان و خانه‌واده‌و بنه‌ماڵه‌كه‌يدا دروست كرد ، هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ته‌نها له‌خانه‌واده‌كه‌ى نه‌ڕۆيشت به‌ڵكو له‌ هونه‌رى كوردى و هه‌موو ميلله‌تى كورد ڕۆيشت ، نيشتمان و نه‌ته‌وه‌كه‌ى  سه‌ربه‌رزو به‌خته‌وره‌ به‌هونه‌ر و كه‌سايه‌تيه‌كه‌ى ، ئۆغرى خێر و دروود و سڵاو بۆگيانى پاكى هونه‌رى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده ‌و هونه‌رمه‌ندى باڵه‌بانژه‌ن ئه‌حمه‌د داوده‌ و ته‌واوى هونه‌رمه‌نده‌ كۆچكردووه‌كانى گه‌له‌كه‌مان  گڵكۆكانيان هه‌ميشه‌ چراخان و لێوڕيژبێت له‌ مه‌قامه‌ ڕه‌سه‌نه‌كانى گه‌رميان .
جه‌مالى ده‌لاك  17/3/2021 هه‌ولێر  
سه‌رچاوه‌ : (*1و5) ئاهێك بۆ مه‌رگى هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ _ وشيار ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د _ گۆڤارى چلاواز ژماره‌ ( 39) ئايارى 2009 ، لاپه‌ڕه‌ (21) 
(*2 و 4) ديمانه‌ له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ ، جيهان به‌خش محه‌مه‌د كۆيي ، گۆڤارى ڕامان ژماره‌ ( 64) 5/10/2001، لاپه‌ڕه‌ (101) 
(*3) ناميلكه‌ى ڕازێك بۆ هونه‌رمه‌ند سه‌لاح داوده‌ _ باكورى _ لاپه‌ڕه‌ (10)

( 1908 _ 18/5/1989)
Thumbnail

شاری هه‌ولێر به‌یه‌كێك له‌كۆنترین شاره‌كانی كوردستان ئه‌ژمارده‌كرێت،كه‌ تائێستا ژیان تێیدا به‌رده‌وامه‌و ، خاوه‌نی مێژوویه‌كی زۆركۆن و دره‌وشاوه‌یه له‌هه‌موو بواره‌كان به‌گشتی و ‌له‌بواری هونه‌ری مه‌قام و به‌سته‌و قۆریات به‌تایبه‌تی ، خاوه‌نی چه‌ندین هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌و به‌توانایه‌ له‌چڕینی لاوك و حه‌یران و قۆریات و به‌سته‌دا،كه‌هه‌ریه‌كه‌یان پێگه‌یه‌كی به‌رزی هونه‌رییان له‌نێو گه‌له‌كه‌یاندا به‌رجه‌سته‌ و داهێنانیان له‌بواری هونه‌ركه‌یانداكردووه، هه‌ركاتێك گوزه‌ر بكه‌یت به‌لای قه‌ڵاو شه‌قام وبازاڕ و كوچه‌ و كۆڵانی گه‌ڕه‌كه‌كانی  ( خانه‌قاو  عاره‌بان و ته‌عجیل و ته‌یراوا) ی پیره‌ هه‌ولێردا، ده‌نگی هونه‌رمه‌ندانی ڕه‌سه‌ن و به‌سۆزی ئه‌و شاره‌ كه‌ ڕۆژانێك بوو به‌ده‌نگه‌ به‌چێژ و خۆشه‌كانیان هه‌موو شوێنێكی ئه‌و شاره‌یان لێوڕیژكردبوو له‌ حه‌یران و لاوك و به‌سته‌و قۆریات له‌هه‌رشوێنكه‌وه‌سه‌رهه‌ڵبڕیت سیماو ده‌نگی زوڵاڵی هونه‌رمه‌ندانی وه‌ك ( ڕه‌سوڵ گه‌ردی ، تایه‌ر تۆفیق ، محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د ئه‌ربیلی ، حه‌یده‌ر به‌قاڵ ،فوئاد ئه‌حمه‌د ، حه‌سه‌ن حه‌یران ، ڕه‌سوڵ سیساوه‌یی،قادر زیره‌ك ، جه‌لال سه‌عید و مشكۆی هه‌ولێری و زۆری تر...) دێته‌ به‌رگوێ و دییه‌مان،ئای چ خزمه‌تێكی گه‌وره و جوان و پڕ هونه‌ری ڕه‌سه‌ن یان  به‌خشیوه‌ به‌ نه‌ته‌وه‌كه‌یان.

یه‌كێك له‌و هونه‌رمه‌نده‌ خۆڕسكانه‌ی كه‌ مێژوویه‌كی جوانی له‌ لاوك و قۆریاتو به‌سته‌ دا هه‌یه‌ ئه‌ویش هونه‌رمه‌ند ( مشكۆ) یه‌ له‌گه‌ڵ ناوهێنانی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ به‌رزه‌، مه‌قامی ( له‌پاش مه‌رگم) ده‌بێته‌ پاشكۆی ناوی هونه‌رمه‌ند چونكه‌ ئه‌و مه‌قامه‌ بۆته‌ ناسنامه‌ی هه‌ولێر و ترۆپكی به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌كانی مشكۆی هونه‌رمه‌ند .

 مشكۆی هونه‌رمه‌ندی سه‌ر‌ده‌می زێڕینی هونه‌ری هه‌ولێر كێیه‌؟  

ئه‌م هونه‌رمه‌نده كورده‌‌ به‌سته‌ بێژ و مه‌قامبێژ و قۆریات بێژی ‌ ڕه‌سه‌نی قه‌ڵاته‌ دێرینه‌كه‌ی هه‌ولێر ناوی ( شه‌وكه‌ت سه‌عید حاجی برایم ئاغای دێریی‌) ه‌  خه‌ڵكی گوندی  ( دێریی ) سه‌ربه‌ هاوینه‌هه‌واری پیرمامه‌، ‌نازناوی هونه‌ری ( مشكۆ) یه‌،میری حه‌یرانبێژان( ره‌سوڵ گه‌ردی1922_ 17/10/1994) سه‌باره‌ت بنه‌چه‌ی خانه‌واده‌ی مشكۆی هونه‌رمه‌ند بۆ  نازم دڵبه‌ند باس ده‌كات و ئاماژه‌ی پێ ده‌دات ( ئه‌وه‌ شه‌وكه‌ت سه‌عید دێره‌یی ( مشكۆ) یه‌، ئه‌وانه‌ خانه‌دانی دیاری هه‌ولێرینه‌، ئه‌و له‌به‌ره‌بابی مه‌حمود عه‌لافێ یه‌، ئه‌گه‌ر غه‌ره‌ت نه‌بم ئه‌وانه‌ به‌ئه‌سڵ خه‌ڵكی ( دێرێ) نه‌ واشبزانم ئه‌و شه‌وكه‌ت ـه‌ش له‌وێ له‌دایك بووه‌،نازم دڵبه‌ند ده‌ڵێت : مامه‌ ئه‌دی ده‌ڵێن ئه‌وانه‌ توركمانن و مكشۆ ش له‌قه‌ڵاتێ له‌دایكبووه‌؟

ڕه‌سوڵ گه‌ردی به‌نیمچه‌ زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌كی گاڵته‌جاڕیه‌وه‌ ئاوڕێكی لێدامه‌وه‌ گۆتی : توركمانی چی ! قه‌راتی چی ! ئه‌من چیت لۆ ده‌ڕێسم ، پێت ناڵێم ئه‌وانه‌ ئه‌سڵ خه‌ڵكی ( دێرێ ) نه‌ )(*1)

 هونه‌رمه‌ند مشكۆ  له‌ساڵی(1908) له‌گه‌ڕه‌كی سه‌رای قه‌ڵای هه‌ولێر چاوی به‌دنیا هه‌ڵهێناوه‌، مشكۆ كاتێك ته‌مه‌نی (6) ساڵان ده‌بێت واته‌ (1914) به‌هۆی بارودۆخی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مه‌وه‌ باری ژیانی هاوڵاتیان قورس و ڕووبه‌ڕووی نه‌بوونی و نه‌داری ده‌بنه‌وه‌،خانه‌واده‌كه‌ی بارگه‌و بنه‌یان ده‌گوازنه‌وه‌و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ زێدی باب و باپیرانیان گوندی( دێرێ) به‌مه‌به‌ستی باشتركردنی بژێوی ژیانیان،دوای ته‌واوبوونی ئه‌و جه‌نگه‌ ماڵوێرانكه‌ره‌ له‌ساڵی (1918) ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ شاری هه‌ولێر.

هێشتاته‌مه‌نی (15) به‌هاره‌ مشكۆی هونه‌رمه‌ند له‌سۆز و سایه‌ی باوك بێ به‌ش ده‌بێـت،واته‌ له‌ساڵی (1923) باوكی كۆچی دوایی ده‌كات ، به‌ڵام به‌هۆی هه‌ستی به‌رزو جوامێرانه‌ی( حاجی سابیری عه‌للاف) خاڵی مشكۆ ، ئه‌ركی به‌خێوكردن و سه‌رپه‌رشتی خوشكه‌كه‌یی و منداڵه‌كانی ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی.

 له‌وسه‌رده‌مه‌ی مشكۆی هونه‌رمه‌ند تێیدا ژیاوه ‌واته‌ سه‌ره‌تای ته‌مه‌نی له‌شاری هه‌ولێر ده‌نگ و كاره‌ هونه‌رییه‌كانی هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند ( شه‌هابه‌ی هه‌ولێری 1900 ئامه‌د _ 1939 هه‌ولێر) به‌مه‌قام و قۆریاته‌كانی و (كاوێس ئاغا  (1889 چارچه‌لی _ 1936 هه‌رشه‌م)  ی لاوك و حه‌یرانبێژ ، له‌بره‌وداده‌بن،  چێژوده‌نگی به‌سۆزی ئه‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر هه‌ست و نه‌ستی مشكۆ داده‌نێن ، ‌كاریگه‌ریی قوتابخانه‌ هونه‌ریی و ڕه‌سه‌نی ده‌نگی هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند ( شه‌هابه ‌و كاوێس ئاغا )  كاروانی هونه‌ری مشكۆ ده‌ست پێده‌كات و فێری قۆریات و لاوك و حه‌یران و گۆرانی ده‌بێـت، .

 به‌بۆنه‌ی بوون به‌ئه‌ندام له‌ په‌رله‌مانی عێراق ( عه‌لی پاشای دۆغره‌مه‌چی) له‌ساڵی ( 1931)  له‌ماڵی خۆیان به‌وبۆنه‌یه‌وه‌ ئاهه‌نگێك ساز ده‌كات، له‌ته‌مه‌نی (23) ساڵیدا بۆیه‌كه‌م جار له‌و مه‌راسیم وئاهه‌نگه‌ مشكۆی هونه‌رمه‌ند به‌شدارده‌بێت و مه‌قامێكی (به‌یات) ده‌خوێنێ و ده‌بێته‌ جێی سه‌رسوڕمانی ئاماده‌بووانی ئه‌و ئاهه‌نگه‌.

هونه‌رمه‌ند مشكۆ و ئه‌گله‌نجه‌ی هه‌ولێرییان...!

ئه‌گله‌نجه‌ فه‌رهه‌نگ و كلتوورێكی ئایینی و  هونه‌رییه‌ ،كۆڕو كۆبونه‌وه‌ی خزم و دۆست و یاران له‌شه‌وداو به‌سه‌ربردنی كاتێكی خۆش و چێژوه‌رگرتن له مه‌قام و قۆریات و لاوك و حه‌یران و به‌سته‌،ئه‌م نه‌ریته‌ تایبه‌ته‌ به‌ شاری هه‌ولێر و كه‌ركوك،زیاتر له‌مه‌راسیمه‌كانی ( ژن گواستنه‌وه‌، سونه‌تكردن، چاكبوونه‌وه‌ی كه‌سێك له‌نه‌خۆشیی یان گه‌ڕانه‌وه‌ی كه‌سێكی ئه‌و خانه‌واده‌یه‌ له‌سه‌فه‌ر،سه‌ره‌تا به‌سرووتی ئاینی و خوێندنه‌وه‌ی مه‌ولودی پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ، دواتر سازدانی ئاهه‌نگ و كۆڕی باده‌نۆشین و چریكه‌ی ده‌نگخۆشان و ده‌ست و په‌نجه‌ی ژه‌نینی هونه‌رمه‌ندانی ژه‌نیار ،كه‌ش و هه‌وایه‌كی لێوان لێو له‌هونه‌ری شادی و دڵگه‌شیی به‌ئاماده‌بووان ده‌به‌خشن.له‌سه‌ره‌تای سییه‌كانی سه‌ده‌بیست دا سه‌رقافڵه‌ی ئه‌م جۆره‌ كه‌یف و سه‌فاو ئاهه‌نگه‌ له‌شاری هه‌ولێر( شه‌هابه‌ی هه‌ولێری و سه‌ید مه‌ردان و عه‌لی كۆر ...تاد) بوون ، دوای ئه‌م هونه‌رمه‌ندانه‌ پێشه‌نگی ئه‌گله‌نجه‌ له‌شاری هه‌ولێر مشكۆی هونه‌رمه‌ند ده‌بێت ، هونه‌رمه‌ند (محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د ئه‌ربیلی ) له‌باره‌ی ئه‌گله‌نجه‌وه‌ ده‌ڵێت ( دانیشتنێكه‌ له‌ماڵی ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ژن ده‌هێنێ سه‌ره‌تا هه‌ڵده‌ستێ به‌دابینكردنی خواردن و خواردنه‌وه‌ و ته‌رتیباتی شه‌وی دانیشتنه‌كه‌، پاشان هه‌ڵده‌ستێ به‌ داوه‌تكردنی هونه‌رمه‌ندانی ئه‌وسه‌رده‌مه‌ كه‌به‌ناوبانگترینیان (مشكۆ ) بوو، حه‌یده‌ره‌كه‌چه‌ڵ ، جه‌میل قاپقاپچی ، فایه‌ق بازرگان، پاش ئه‌وانیش من هاتمه‌ مه‌یدانی هونه‌ر، له‌گه‌ڵ مشكۆ (35) ساڵ ئه‌گله‌نجه‌مان سازدایه‌ بۆ هه‌موو چین و توێژێكی ئه‌و شاره‌ به‌بێ جیاوازی گه‌وره‌و بچوك و ده‌وڵه‌مه‌ند و هه‌ژار،پاش ئێمه‌ش هه‌ندێ هونه‌رمه‌ندی تر هاتنه‌ ئه‌و مه‌یدانه‌ وه‌كو ( نوره‌دین عه‌سافلی ، یونس مه‌حمود ، جه‌لال حه‌ردان ، جه‌بار ئه‌حمه‌د و محه‌مه‌د عاشق) ئه‌گله‌نجه‌  ئه‌و كات شێوازێكی میللی به‌خۆوه‌ ده‌بینی ، تاكه‌ ئامێر كه‌ به‌كارده‌هات ئامێری (ئیقاع_ دمبك) بوو، یه‌كێك هه‌بوو به‌فرفرۆش بوو ناوی ( موحسین خێله‌) بوو ئیقاعێكی زۆر جوانی ده‌ژه‌نی له‌ ئه‌گله‌نجه‌كان،هیچ تیپێكی موزیك نه‌بوو، تا ساڵی (1959) به‌دواوه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ندان ( سه‌ید كه‌مال به‌عود ، واحید مه‌رجان به‌كه‌مان ،مسته‌فا ڕه‌ووف به‌عود ) پاشان له‌سڵی (1960) هونه‌رمه‌ند ( جه‌وده‌ت شاكر به‌كه‌مان) به‌شداری ئه‌گله‌نجه‌ی كرد له‌گه‌ڵ ئێمه‌) (*2)

سه‌باره‌ت به‌ئه‌گله‌نجه‌ ، ‌مشكۆی هونه‌رمه‌ند ده‌ڵێت ( من پیاوێكی زه‌وقی بووم، من و محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د ئه‌ربیلی زۆر پێكه‌وه‌ بووین، جاران له‌هه‌ولێرێ كه‌ یه‌كێك لۆ كوڕه‌كه‌ی ژنی ده‌هێنا، پاش مه‌ولود ، ئه‌گله‌نجه‌ی ده‌كرد زۆربه‌ی جاران من و محه‌مه‌د ده‌چووین ئه‌وه‌ بێجگه‌ له‌دانیشتنی خۆمان  )(*3)

واته‌ مشكۆی هونه‌رمه‌ند له‌م بواره‌دا مێژوویه‌كی پرشنگداری هه‌یه‌، هونه‌رمه‌ند كه‌سێكی دڵته‌ڕ و خاوه‌ن زه‌وق و سه‌لیقه‌یه‌كی جوان بووه‌ ، قسه‌ خۆش و هه‌میشه‌ حه‌زی به‌كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ی هاوڕێكانی بووه‌ ، په‌یوه‌ندییه‌كی هاوڕێیانه‌و دۆستانه‌و هونه‌رییانه‌ی له‌ته‌ك هونه‌رمه‌ندانی سه‌رده‌می خۆیدا هه‌بووه‌ وه‌ك ( عه‌زیز ئاغا ، كاوێس ئاغا، محه‌مه‌د عارف جزیری و حه‌سه‌نی جزیری)  جیا له‌شاری هه‌ولێر به‌ڵكو له‌شاری سلێمانی و كه‌ركوك و موسڵیش، زۆربه‌ی كاته‌كانی ژیانی له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندان ( ڕه‌سوڵ گه‌ردی و تایه‌ر تۆفیق و حه‌یده‌ر به‌قاڵ ) دابووه‌.

مشكۆی هونه‌رمه‌ند له ته‌مه‌نی (31) ساڵیدا واته‌ ‌ساڵی ( 1939) له‌گه‌ڵ خاتوونێك ژیانی هاوبه‌شی دروست ده‌كات و ده‌بنه‌ خاوه‌نی كچێك، دوای چوار ساڵ له‌ژیانی هاوسه‌رێتی ساڵی (1943) به‌گه‌شتێك ده‌چێته‌ شاری به‌غداد ، هاوسه‌ر و منداڵه‌ی له‌شاری هه‌ولێر به‌جێدێڵێ، له‌وماوه‌ی گه‌شته‌ی مشكۆ هاوسه‌ره‌كه‌ی دووچاری نه‌خۆشیی ( گرانه‌تا ) ده‌بێت و به‌هۆی ئه‌و نه‌خۆشییه‌وه‌ گیان ده‌سپێرێت، ئه‌وهه‌واڵه‌ دڵته‌زێن و پڕ ئازاره‌ ده‌گات به‌ مشكۆی هونه‌رمه‌ند، به‌دڵێكی پڕ خه‌م و ناسۆره‌وه‌ ڕێی هه‌ولێر ده‌گرێته‌ به‌ر و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، به‌داخه‌وه‌ كاتێك ده‌گاته‌وه‌ ماڵ  وده‌كه‌وێته‌ سه‌ر هه‌واری خاڵی و هاوسه‌ره‌كه‌ی نێژراوه‌..!

2

 مشكۆی هونه‌رمه‌ند و چڕینی مه‌قامی له‌پاش مه‌رگم...؟!

 مه‌قامی له‌پاش مه‌رگم كه‌بۆته‌ ناسنامه‌ی هه‌ولێر و مشكۆی هونه‌رمه‌ند ، ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ هی ( ئه‌خته‌ری شاعیره‌ ( ئه‌مین ئاغای به‌كراغای محه‌مه‌د ئاغای حه‌وێزی 1839 _ 1888 كۆیه‌ )  هونه‌رمه‌ند ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ی له‌سه‌ر مه‌قامی (به‌یات) له‌چه‌ند شوێنێك خوێندووه‌ ، خودی هونه‌رمه‌ند ده‌ڵێت ( جارێك چوومه‌ كۆیه‌ له‌دیوه‌خانه‌كه‌ی ئه‌مین ئاغا (ئه‌خته‌ر ) بووین ئه‌و هۆنراوه‌یه‌م ده‌ست كه‌وت وزۆرم به‌دڵ بوو، له‌وكاته‌وه‌ ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ی له‌لاپه‌سه‌ندبووه‌ و ئاوازی له‌سه‌ر داده‌نێت ، كاتێك ده‌گاته‌وه‌ شاری هه‌ولێر و هاوسه‌ره‌كه‌ی كۆچی دوایی كردووه‌ به‌دڵێكی شكاو پڕ له‌خه‌مه‌وه‌ ڕووده‌كاته‌ گۆڕستان و له‌سه‌ر گڵكۆی هاوسه‌ره‌كه‌ی به‌ ئاوازه‌ خه‌مئامێزه‌وه‌ به‌هه‌ندێك ده‌ستكارییه‌وه‌ ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ ده‌خوێنێ ( له‌پاش مه‌رگم چ فایده‌یه‌ بێیه‌ سه‌رقه‌برم له‌بۆ شیوه‌ن) به‌چڕینی ئه‌و مه‌قامه‌ كه‌مێك ئازاری له‌ده‌ستدانی هاوسه‌ری ئازیزی كه‌م ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و هه‌ست و سۆزه‌ له‌چرینی ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ ئێستا بۆته‌ شاكارێكی به‌رزی مشكۆی هونه‌رمه‌ند.

له‌ساڵی (1948) بۆجاری دووه‌م ژیانی هاوسه‌ری پێكدێنێته‌وه‌،ده‌بنه‌ خاوه‌نی دوو كوڕ( یه‌شار و وشیار) و كچێك،  یه‌شاری كوڕی (1950) ، له‌ته‌مه‌نی (15) ساڵییه‌وه‌ به‌شداری ئه‌گله‌نجه‌و ئاهه‌نگه‌كانی باوكی ده‌بێت و ، كاریگه‌ریی ده‌نگی خۆشی باوكیی و هونه‌رمه‌ندانی هاوڕێی باوكی، هه‌روه‌ها ئه‌و كه‌ش و ژینگه‌ جوان پڕ چێژه‌ له‌موزیك  مه‌قام و قۆریات و به‌سته‌ده‌بێته‌ هه‌وێنی ڕێچكه‌گرتنی ڕێبازه‌ هونه‌رییه‌كه‌ی ، یه‌شار له‌ئاهه‌نگێكدا كه‌له‌ته‌ك باوكیدا بووه‌ مه‌قامی له‌پاش مه‌رگم ده‌خوێنێ،  مشكۆی هونه‌رمه‌ند و باوك به‌یه‌شاری گوتووه‌ (  ئه‌گه‌ر ده‌ته‌وێ گۆرانی بڵێیت، لاسایی كه‌س مه‌كه‌ره‌وه‌ و هه‌وڵ بده‌ ڕێچكه‌یه‌ك بۆ خۆت بدۆزیته‌وه‌ ) (*4)

5

ئای له‌و هه‌ست و هه‌ڵوێسته‌ به‌رزه‌ی مشكۆ كه‌ ده‌یه‌وێت كوڕه‌كه‌ی ڕێنوێنی بكات له‌سه‌ر به‌رده‌وام بوون و دۆزینه‌وه‌ی شێوازی ده‌نگی خۆی ، نه‌ك به‌رده‌وامی به‌ لاسایكردنه‌وه‌و دوپاته‌كردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می هونه‌رمه‌ندانی تر .

عه‌بدوله‌تیف چه‌خماخچی ، خاوه‌نی  تۆمارگا له‌شاری هه‌ولێر،دوای ئه‌وه‌ی له‌ساڵی (1952) یه‌كه‌م تۆمارگا ده‌كاته‌وه‌، ئه‌و تۆمارگایه‌ ده‌بێته‌ شوێنی ده‌ستكه‌وتنی ده‌نگی هونه‌رمه‌ندانی تۆماركراو له‌سه‌ر قه‌وان و هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ پێگه‌یه‌ك بۆ تۆماركردنی به‌رهه‌م و ئاهه‌نگی هونه‌رمه‌ندانی شاری هه‌ولێر له‌سه‌ر به‌كره‌،دوابه‌دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ده‌نگ و هونه‌ری مشكۆ و تێپه‌ڕاندنی ئه‌و سنووره‌ جوگرافییایه‌ی ، له‌شاره‌كانی دیكه‌ به‌هونه‌ره‌كه‌ی ئاشنا ده‌بن ، له‌ساڵی (1956) له‌سه‌ر بانگهێشتنی ( شێخ له‌تیفی شێخ مه‌حمودی حه‌فید (1917 سلێمانی _ 12/5/1972 به‌غداد) مشكۆی هونه‌رمه‌ند ده‌چێته‌ شاری سلێمانی و ڕێزێكی زۆری له‌لایه‌ن شێخ له‌تیفه‌وه‌ لێده‌گیرێت و له‌وسه‌ردانه‌یدا به‌دیداری هونه‌رمه‌ند ( ڕه‌شۆڵ) شاد ده‌بێت ، هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند پێكه‌وه‌ به‌ده‌نگه‌ خۆشه‌كانیان ئاهه‌نگێك سازده‌كه‌ن، ئه‌وه‌ دوا گه‌شت نابێت بۆ شاری سلێمانی ، له‌دوای شۆرشی 14ی ته‌مموزی ساڵی (1958) به‌مه‌به‌ستی گه‌شتی هونه‌ری مشكۆی هونه‌رمه‌ند له‌گه‌ڵ عه‌بدوله‌تیف چه‌خماچی ده‌چنه‌ شاری موسڵ،به‌هاوكاری تیپێكی مۆسیقا كه‌له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌ندێكی به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك ئه‌رمه‌نیی و كارامه‌ له‌ژه‌نینی ئامێری كه‌مانچه‌، هونه‌رمه‌ند ( غانم یه‌حیا) كه‌به‌ بنه‌ماڵه‌به‌ ( حه‌داد) ناسراون، كاسێتێك بۆ مشكۆی هونه‌رمه‌ند تۆمارده‌كه‌ن ، ئه‌وه‌ش ده‌رفه‌تێكی زیاتر ده‌به‌خشێته‌ هونه‌رمه‌ند بۆ ناساندن و گه‌یاندنی ده‌نگ و هونه‌ره‌كه‌ی به‌جه‌ماوه‌ر.

3

له‌ناوه‌ڕاستی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی پێشوو مشكۆی هونه‌رمه‌ند په‌یوه‌ندی پته‌وی له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندانی سلێمانی په‌یدا ده‌كات، به‌تایبه‌ت  هونه‌رمه‌ندی مه‌قامبێژ ( مه‌حموی تۆفیق فه‌تاح شلك 1920_ 13/6/2009 سلێمانی) كه‌ به‌ (مه‌حمووه‌ فه‌نی ) ناسراوه، له‌ئاهه‌نگێكی هونه‌رمه‌ند و بلیمه‌تی نه‌مر (حه‌سه‌ن زیره‌ك 1921 _ 26/6/1972)  دا به‌شدار ده‌بن ئه‌و ئاهه‌نگه‌ له‌ماڵی (شێخ ڕه‌ه‌وف سه‌ید عه‌لی سه‌ید قادر) سازكراوه‌ هونه‌رمه‌ندانی به‌شداربوو ( حه‌سه‌ن زیره‌ك ، ئه‌حمه‌د شه‌ماڵ ، حه‌مه‌ ساڵه‌ح دیلان ، مشكۆ و مه‌حموی تۆفیق شلك) هونه‌رمه‌ندانی ژه‌نیاری به‌شداربوو( ولیه‌م یوحه‌نا ، ئه‌نوه‌ر قه‌ره‌داخی ، حاته‌مه‌ ڕه‌ش ، نه‌جاتی عه‌بده‌ ، حه‌سه‌نی نه‌ی ، عه‌زۆله‌ی ته‌پڵ) له‌و ئاهه‌نگه‌دا هونه‌رمه‌ندان مشكۆ و حه‌مه‌ ساڵه‌ح دیلان و مه‌حموی تۆفیق شلك) وه‌ك میوان به‌شداری ئاهه‌نگه‌ ده‌بن (*5)

 به‌ڵام له‌ تۆمارگاكان ئاهه‌نگێكی هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند ( مه‌حموی تۆفیق شلك و مشكۆ) پێكه‌وه‌  وه‌ك ئه‌رشیف بوونی هه‌یه‌ ، هه‌رسه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندنی نێوان هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند ( مشكۆ و شلك ) مه‌حموی تۆفیق شلك ده‌ڵێت ( جارێكیان مشكۆ به‌میوانی هاتبووه‌ شاری سلێمانی ، شه‌و له‌ماڵی (شێخ ره‌ووفی خه‌فاف)ده‌عوه‌ت كراین ، خوالێخۆشبوو ( حه‌سه‌ن زیره‌ك) و ( ئه‌حه‌ی خوله‌ سنه‌یی) شمان له‌گه‌ڵدابوو ئه‌وشه‌وه‌ كه‌وتینه‌ گه‌ڕه‌ لاوژه‌ی گۆرانی و مه‌قامات و قۆریات و چه‌ند به‌سته‌ی ڕه‌سه‌نی كوردیمان ژیانده‌وه‌ ،به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئامێری تۆماركردن نه‌بووتائه‌و ئاهه‌نگه‌ تۆماربكرێ ) (*6)

دیاره‌ كاك مه‌حموی تۆفیق شلك له‌یادی نه‌ماوه‌، ئه‌و شه‌و ئاهه‌نگه‌ی ماڵی شێخ ڕه‌ووف ، ( جه‌لالی حاجی ئه‌حه‌ ڕه‌ش) ئه‌و ئاهه‌نگه‌ی تۆماركردووه‌(*7)

4

له‌دوای به‌یانی (11) ی ئاداری ساڵی (1970) كه‌شێكی له‌بار و ئارام بۆ خه‌ڵكی كوردستان  و گه‌شه‌كردنی هونه‌ری هونه‌رمه‌ندان دێته‌ ئاراوه‌، له‌و سه‌روبه‌نده‌دا مشكۆی هونه‌رمه‌ند به‌هاوكاری هونه‌رمه‌ندانی ژه‌نیار ( واحید مه‌رجان و مسته‌فا ڕه‌ووف)ئاهه‌نگێكی گۆرانی سازده‌كه‌ن، له‌و ئاهه‌نگه‌دا یه‌كێك له‌گۆرانییه‌كانی مشكۆ بۆ ( بارزانی نه‌مر) ی ده‌ڵێت ، دوای تێكچوونه‌وه‌ی بارودۆخی نێوان كورد و حكومه‌تی عێراقی، ئه‌و ئاهه‌نگه‌و چه‌ندینی تر قه‌ده‌غه‌كران.

 مشكۆی هونه‌رمه‌ند  له‌وماوه‌ پڕ به‌خششه‌ به‌هونه‌ری مه‌قامات و قۆریات و به‌سته‌ و به‌رده‌وامی ئاهه‌نگه‌كانی و هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندی پته‌وی له‌گه‌ڵ هه‌ردوو هونه‌رمه‌ند ( ڕه‌سوڵ گه‌ردی و تایه‌ر تۆفیق و مامۆستا باكوری ) بووه‌، پرسیار ئه‌وه‌یه‌ چۆنه‌ مشكۆ بۆ تۆماركردنی به‌رهه‌مه‌كانی ڕووی نه‌كردۆته‌ ڕادیۆ ، چونكه‌ هه‌موو به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌كانی مشكۆ نه‌له‌ستۆدیۆ تۆماركراون و نه‌شچۆته‌ ڕادیۆی كوردی به‌غدا ، ده‌بێت هۆكار چی بووبێت ؟!  بۆ ئه‌وه‌ی  وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ ڕۆشن بێت خودی هونه‌رمه‌ند ئاماژه‌ی پێده‌دات و ده‌ڵێت ( چووم بۆ ڕادیۆ ، له‌ئیمتیحان ده‌رنه‌چووم..! مامۆستا عه‌لی مه‌ردان پێی گوتم ده‌نگی تۆ كوردی نییه‌ ..! لۆ گۆرانیی توركمانی ده‌ستده‌دا، ئه‌منیش گوتم مامۆستا ئه‌من كوردم ، لۆ گۆرانیی له‌ڕادیۆی توركمانی بڵێم ..! گه‌ڕامه‌وه‌ به‌داوایه‌كه‌ی عه‌لی مه‌ردان ڕازی نه‌بووم ، ئاخر خۆ شه‌رت نییه‌ ئه‌من كه‌له‌ئه‌گله‌نجان گۆرانی توركمانی ده‌ڵێم و توركمانی ده‌زانم خۆم بێبه‌ری بكه‌م له‌قه‌ومه‌كه‌ی خۆم..؟!) (*8)

6

مشكۆ هونه‌رمه‌نده‌ دیاره‌كه‌ی كوردستان و شاری هه‌ولێرێ، دوای خزمه‌تێكی زۆر و به‌خشینی چێژو سۆزی قۆریات و مه‌قام و به‌سته‌به‌ده‌نگه‌ به‌سۆزه‌كه‌ی به‌ گوێگرانی هونه‌ره‌كه‌ی ، له‌ساڵی (1985) ڕووده‌كاته‌ ماڵی ( خودا) و ده‌بێته‌ حاجی، له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشانی ته‌مه‌ن و نه‌خۆشیی به‌رۆك گرتن ئیدی ئه‌و گه‌روه‌ ئه‌و توانایه‌ی جارانی نامێنێ  كه‌ماوه‌ی نزیك به‌ (60) ساڵ خوێندن و چڕینی ئاواز و به‌سته‌و مه‌قام ،به‌داخه‌وه‌ ئه‌و هونه‌رمه‌ند خۆڕسكه‌ خاوه‌ن شێوازی تایبه‌ت به‌خۆی له‌ته‌مه‌نی ( 81) ساڵیدا ، له‌ڕێكه‌وتی ( 18/5/1989 ) خۆری ته‌مه‌نی  ئاواده‌بێت ،له‌گۆڕستانی ( ئیمام محه‌مه‌د) ده‌نێژرێت، به‌ڵام ناو و نازناو و هونه‌ره‌كه‌ی بۆهه‌میشه‌ ده‌مێنێته‌وه‌و له‌ناو نه‌ته‌وه‌كه‌یدا پێگه‌یه‌كی به‌رزو به‌نرخی هه‌یه‌، سڵاو و دروود بۆ گیانی پاكت ، گڵكۆكه‌ت هه‌میشه‌ چراخان بێت، تا هه‌ولێر و قه‌ڵاو مناره‌و تۆمارگای مشكۆ بوونیان هه‌بێت ، ناو و هونه‌ره‌كه‌ی بۆ هه‌میشه‌ له‌سه‌ر زار و له‌ناو دڵانه‌ .

جه‌مالی ده‌لاك  11/5/2021

سه‌رچاوه‌ : (*1 و 3 و 8) ڕاگوزه‌رێك به‌ناو یادگاری هونه‌رمه‌ندانی هه‌ولێر دا ... ( نازم دڵبه‌ند) سایتی كوردستانی نوێ ( 16/2/2018) ئه‌و وتووێژه‌ له‌ساڵی (1983) له‌به‌رده‌م تۆمارگای مشكۆ  ئه‌نجامدراوه‌ .

(*2) گۆڤاری  په‌یژه‌ ، ژماره‌ (5) لاپه‌ڕه‌ (43 و 44)

گۆڤاری په‌یژه‌ بڵاوكراوه‌ی بنكه‌ی مه‌قام.

(*4) یه‌شار مشكۆ ..ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ی وه‌رچه‌رخانێكی له‌گۆرانیی توركمانیدا دروست كرد، ( سایتی چرا ) دیداری وشیار ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د له‌گه‌ڵ یه‌شار مشكۆ.

(*5 و 7) كتێبی ڕه‌هه‌نده‌كانی حه‌سه‌ن زیره‌ك ، ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی ، ده‌نگ و سه‌دا ، پێكهاتی گۆرانییه‌كان ( هونه‌رمه‌ند و مامۆستا عادل محه‌مه‌د كه‌ریم) لاپه‌ڕه‌ ( 199)

(*6) گۆڤاری ڕامان  ، ژماره‌ 48 له‌ 5/6/2000 ، ده‌روێش ره‌مه‌زانی سوله‌یمان ...مه‌قامزان  ، جه‌لال خدر

هه‌روه‌ها سوپاس و پێزانینم بۆ برایانی به‌ڕێز ( جیهانبه‌خش كۆیی و ئه‌مجه‌د ئه‌سعه‌د (تۆمارگای ناز) هاوكارم بوون له‌ڕاستكردنه‌وه‌ی هه‌ندێ زانیاری.